Zientzia Kaiera

Carolina Martínez

Erresuma Batuan ematen den dominetako bat da Britainiar Inperioko Ordena (Order of the British Empire), artean edo zientzian egindako ekarpenak aintzatesteko ematen dena. Tradizio androzentrikoari jarraikiz, saridunak gizonak izan ohi ziren, eta oraindik ere hala jarraitzen du; dena dela, batzuetan domina emakume batzuei ere eman izan zaie. Horietako bat Elsie Maud Wakefield (1886-1972) britainiar botanikaria izan zen; Elsie onddoetan aditu famatua zen, eta saria 1950ean jaso zuen, bere karrera zientifiko apartagatik.

Birminghamen (Erresuma Batua) jaio zen, eta natura ikertzeko interesa piztu zitzaion bere aita H.H. Wakefieldren ondorioz, zientzia irakaslea, naturalista eta botanikako eskuliburu ospetsu baten egilea baitzen. Batxilergoa egin ondoren, Elsie gaztea Oxfordeko Somerville Collegen hasi zen ikasten, eta bertan botanikako gradua egin zuen. Laugarren urtean basoko fitopatologia ikastea erabaki zuen, Geoffrey C. Ainsworth mikologo eta zientziako historialariak (1905-1998) laburpen liburu batean deskribatu zuenaren arabera.

1. irudia: Elsie Maud Wakefield britainiar botanikaria. (Argazkia: egile ezezaguna – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commons)Prestakuntza eta lanbide garapen emankorra

Graduatu ondoren, beka bat lortu eta horri esker Alemaniara joan ahal izan zen, Munichen lan egiteko; bertan Karl von Tubeuf irakaslearekin (1862-1941) egin zuen lan, fitopatologian aditua zen mikologo ospetsuarekin. Bertan, Elsie Wakefieldek onddoei buruzko ikerketa xeheak egin zituen, eta bere lehenengo artikulu zientifikoa alemanieraz argitaratu zuen, zientzietako emakumeen historiako espezialista aditua den Marilyn Ogilviek adierazi zuenez.

1910ean Wakefield Ingalaterrara itzuli zenean, George Massee botanikariaren (1845-1917) laguntzaile gisa jardun zuen lanean; Massee Royal Botanic Gardens, Kew erakundean mikologiako burua zen. Zientzialaria urte batzuk geroago erretiratu zen, 1915ean, eta Elsiek bere kargua bete zuen mikologiako buru gisa; hala lorategi botaniko famatuak espezialitate horretan kontratatu zuen lehenengo emakumea izan zen. Ondoren, Marilyn Ogilviek adierazi zuenez, 1920an berriz beka lortu zuen; horren bidez, Erdialdeko Amerikara joatea erabaki zuen eta bertan sei hilabetez Kariben egon zen lanean, zehazki, Barbadosen, mikologo gisa jardunez. Han aukera izan zuen onddo tropikalak eta uzta garrantzitsuetan sor ditzaketen gaixotasunak ikertu ahal izan zituen. Eskualdean egindako egonaldiak nabarmen suspertu zuen zientzialaria, eta bere barnean bertako inguruetako onddoen gaineko interes bizia piztu zen.

Erdialdeko Amerikako egonaldi emankor horren ondoren, Wakefield Kewera itzuli zen, eta bertan geratu zen 1951n jubilatu zen arte; horren harira, ñabartu behar da beste botanikari askorekin alderatuta Wakefield ez zela bidaiari amorratua izan. 1920ko hamarkadaren amaieratik, lan proiektu sutsu batean murgildu zen, onddo britaniarrei eta tropikalei buruzkoan; lortu zituen emaitza interesgarri eta berriei esker aitortza eta errespetu handia lortu zuen, bai nazioan bertan bai nazioartean.

Keweko Lorategi Botanikoko kontserbatzaile Lynn Parkerrek honako hau adierazi zuen Wakefieldi buruz: “Britaniako nahiz itsasoaz haraindiko hainbat onddo espezie deskribatu eta izendatzeaz gain, talentu handiko irudigilea ere izan zen, eta berak identifikatutako espezieen akuarelazko marrazki ederrak egin zituen”. Halaber, gaineratu du botanikari ingelesaren ohorez bi genero eta zortzi espezie izendatu zirela; kopuru handi horrek bere ekarpenen balio handia nabarmentzen du. Mikologoaren irudi eder eta xeheak Keweko Lorategian daude.

Bestalde, lorategi botaniko horretako Ink David adituak ñabartu duenez, “Elsie Wakefieldek eginiko landako zirriborroak esplorazio zientifikoko prozesuan bertan egin zituen”. Egileak jarraitu duenez, haren lanean, “argi ikus daiteke zientzia eta artearen lotura estua dagoela, Wakefieldek bere akuarela ederrei gehitzen zizkion ohar luzeei esker ikus daitekeenez”. Gainera, Ink Davidek hausnarketa interesgarria egin du: “argitaratu zituen lanak ez bezala, bere marrazkiak, nolabait, oso pertsonalak ziren, oinarrizko oharrak egiten baitzituen, ondoren zirriborro zehatzagoetan eta lan taxonomikoetan erabiltzeko”. Adituaren arabera, “haren marrazkien bidez, egilearen estilo pertsonala argitaratutako artikuluetan baino argiago ikus daiteke, adierazten baitute botanikari bikaina izateaz gain artista aparta ere izan zela”.

Ink David harago doa; izan ere, honako hau azpimarratu zuen: “oso interesgarria da, Wakefieldek [bere irudietan] margotzen zituen onddoekin batera belar eta lurzoru motak margotzen baitzituen, orrialdean espeziea bakar bakarrik margotzean oinarritutako ohitura tradizionalean ez bezala. Habitat zabal batean beste elementu batzuk jasoz, bere laminek aurka egiten zioten praktika estandarrari, deskribapenetan jaso behar duten eta balio zientifikoa duten elementuei buruzko hausnarketa pizten baitute”.

Kudeaketa lan bikaina

Elsie Wakefieldek interesa izan zuen kudeaketa eta hedapen zientifikoaren gainean ere. 17 urtez British Mycological Societyko idazkaria izan zen, eta 1929an horren presidente bihurtu zen. 1950ean, aipatutako Britainiar Inperioko Ordena (OBE) domina jaso zuen, zientziari egindako ekarpen apartaz gain, Keweko Lorategi Botanikoko herbarioa antolatu eta kudeatzeko egin zuen lan zorrotzagatik, Wikipedian adierazita dagoen moduan.

2. irudia: British Mycological Societyren taldeko argazkia (1918). Elsie Maud Wakefield nabarmenduta agertzen da. (Argazkia: egile ezezaguna – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commons)

Bere karrera emankorrean zehar, onddoei eta landareen patologiei buruzko ia ehun artikulu argitaratu zituen, eta azpimarratu behar da azkena zientzialariak 83 urte zituela argitaratu zela. Eta ezin da ahaztu zientziaren dibulgazioan egin zuen lana, bi landa gida ospetsu ere argitaratu baitzituen. Era berean, ñabartu behar dugu aditua ez zela ikerketa espezializatuan soilik aritu, gizarte xedeetarako zientziaren aplikazioan jarduten zuen Erresuma Batuko Scientific Civil Service erakundean lan egin zuenean aitzindaria izan baitzen.

Geoffrey Clough Ainsworth mikologo ingeles eta historialari zientifikoak (1905-1998) zehaztu duenez: “britainiar onddoei buruz zuen ezagutza entziklopedikoa zen, eta, horien gaineko interesaz gain, izugarri trebea zen akuarelista gisa, onddo jangarri eta pozoitsuei buruz [argitaratutako] azken edizioetako laminetan ikus daitekeen moduan”. Ainsowrthek gehitu duenez, Wakefield “bere belaunaldiko [emakumezko eta gizonezko] britainiar mikologoen artean itzal handiena izan dutenetako bat izan da”. Emakume zientzialarientzat hain zaila izan zen garai hartan emakumea izateak garrantzi handiagoa ematen die bere legatuari eta ematen duen eredu baliotsuari.

Iturriak:

• Ainsworth, G. C. (1996). Brief biographies of British mycologists. Stourbridge, West Midlands: British Mycological Society, 166–167
• Blackwell, E.M. (1973). Obituary: Elsie M. Wakefield. Transactions of the British Mycological Society 60: 167-174
• David, Ink (2023). Worth a thousand words: The hidden histories of botanical illustrations. Royal Botanic Gardens, Kew, 2023ko azaroaren 23a
• Parker, Lynn (2018). Fabulous fungi: the illustrations of Elsie M. Wakefield. Royal Botanic Gardens, Kew. 2018ko urriaren 12a
• Martínez Pulido, Carolina (2025). Las llamadas «plantas sin flores». Un fascinante mundo en la botánica. Círculo Rojo. Madrid
• Ogilvie, Marilyn eta Harvey, Joy (2000). The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z.
• Wikipedia: Elsie Maud Wakefield

Egileaz:

Carolina Martínez Pulido Biologian doktorea da eta La Lagunako Unibertsitateko Landare Biologiako Departamentuko irakasle titularra. Bere jarduera nagusia dibulgazio zientifikoa da eta emakumeari eta zientziari buruzko hainbat liburu idatzi ditu.

Mujeres con Ciencia blogean 2025eko abuztuaren 27an argitaratu zen artikulua: “Elsie Maud Wakefield (1886-1972), reconocida botánica en el arte y en la ciencia”

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Elsie Maud Wakefield (1886-1972), botanikari ospetsua artean eta zientzian appeared first on Zientzia Kaiera.

Iker Badiola Etxaburu

Distantzia luzeko kirol bat egitean, jakina da karbohidratoez gain gure gorputzak beste energia-iturri batzuk baliatzen dituela, hala nola lipidoak edo proteinak. Oraingoan, Carlos Matute EHUko irakasleak gidatutako taldeak lipidoen jatorrian sakondu du, eta burmuineko mielina kontsumitzen dela ikusi dute.

Aski ezaguna da maratoi hitzaren jatorria. Mitoaren arabera, K.a 490. urtean, Mediar gerra bete-betean, greziarrek persiarrak garaitu zituzten Maratongo hondartza inguruan. Berri hori zabaltzera Filipides bidali zuten Atenasera; guztiz ahituta heldu omen zen bertara, eta albistea eman eta berehala hil zela dio kondairak. Maratonen eta Atenasen arteko tartea 42,195 km-koa denez, luzera hori hartu zuten gaur egun hainbeste korrikalarik lehiatzeko egiten dituzten maratoi ospetsuek. Historialari askoren ustez, gaur egun kontatzen dena ez omen da egia; Filipidesek inoiz ez omen zuen Maraton eta Atenas bitarteko tartea korritu, baizik Atenas eta Esparta artekoa, azken horiei laguntza eskatzeko persiarren aurkako gerran. Hori horrela balitz, aldea nabarmena da; izan ere, Esparta eta Atenas arteko ibilbidea 245 kilometro ingurukoa da, eta Filipidesen joan-etorria ia 500 km-koa zatekeen, gaur egun ezaguna den 42,195 km baino dezente luzeagoa. Baina ez gara historia-kontuetan sartuko, baizik fisiologian.

Irudia: ikertzaileek ikusi egin dute iraupen luzeko frogen parte-hartzaileen gorputzak burmuineko mielina erabiltzen dutela energia-iturri gisa. (Argazkia: Vincent Peters – pexels lizentziapean. Iturria: Pexels.com)

Giza gorputzak bi energia-iturri nagusi ditu: alde batetik, gluzidoak —karbohidrato edo azukre ere deituak— eta, bestetik, lipidoak. Gluzidoak azkar mobilizatzen dira eta energia-iturri azkarra dira; lipidoak, ostera, geldoagoak dira, baina energia gehiago ematen digute gramo bakoitzeko. Muturreko egoeretan gure gorputza gai da proteinak degradatu eta prozesu hori energia-iturri moduan erabiltzeko, baina, normalean, gluzidoak eta lipidoak izaten dira erabilienak. Gluzidoak biltegiratzea nekezagoa da, ura metatzen dutelako eta bolumen handia okupatzen dutelako; hortaz, haien kopurua mugatua da; lipidoak, ordea, errazago eta gehiago biltegiratzen dira. Iraupen luzeko kiroletan bi energia-iturrien arteko oreka bilatzen da, eta biak ala biak erabilgarri egitean datza sarri askotan arrakasta.

Baina hori guztia atletek kontzienteki egiten duten plangintzan sartzen da, eta gorputzaren jarduna batzuetan beste modu batekoa izaten da; hori frogatu du, hein batean, Nature Metabolism aldizkari ospetsuan argitaratutako lanak. Hainbat ikertzailek osatutako ikerketa-taldeak maratoi desberdinetako parte-hartzaileen burmuineko irudiak lortu zituen erresonantzia magnetiko bidez, maratoian parte hartu aurretik eta ondoren. Emaitza argia izan zen: iraupen luzeko froga hori egitean, gorputzak burmuineko mielina erabiltzen zuen. Mielina nerbio-zuntzak babesten dituen lipidoz osatutako leka bat da. Berez, leka hori oligodendrozitoen —nerbio-sistema zentralean— edo Schwannen zelulen —nerbio-sistema periferikoan— mintz plasmatikoa baino ez da. Leka horrek axoi moduan ezagutzen diren nerbio-zuntzak —neuronen luzakinak— inguratzean nolabait haiek babestu egiten ditu, eta nerbio-bulkada azkartzen du. Mielina-leka ezaguna da, baita ere, gaixotasunengatik; entzutetsuena esklerosi anizkoitza da. Gaitz horretan axoiek mielina-leka galtzen dute —desmielinizazio-prozesua— eta nerbio-bulkadak ez dira behar bezala igortzen.

Aipatu moduan, mielinaren funtzioa nerbio-zuntzen babesarekin lotu izan bada ere, lipidoz osatuta dago hein handi batean, eta badirudi gure gorputza gai dela mielina hori energia-iturri moduan ere erabiltzeko. Maratoia korritu zuten atleten mielina kantitatea nabarmen gutxituta ikusi zuten arren, nabarmendu behar da atleta horiek bi asteren bueltan mielina kopurua lasterketa egin aurreko mailetan zutela berriz ere, atseden hartu eta dieta egokia egin ondoren.

Ikerketa honek ondorioak izan ditzake, kirol-fisiologian ez ezik, esklerosi anizkoitzaren ikerketan edo zahartzaroaren ulermenean. Mielinaren birsorkuntza mekanismo garrantzitsua izan daiteke bi prozesu horiek hobeto ezagutzeko.

Erreferentzia bibliografikoak:

Mañas Bastidas, Alfonso (2024). Mitos del running. Almuzara.

Ramos-Cabrer, Pedro; Cabrera-Zubizarreta, Alberto; Padró, Daniel; Matute-González, Mario; Rodríguez-Antigüedad, Alfredo; Matute; Carlos (2025). Reversible reduction in brain myelin content upon marathon running. Nature Metabolism, 7, pages 697–703. DOI: 10.1038/s42255-025-01244-7

Egileaz:

Iker Badiola Etxaburu (@ikerbadiola.bsky.social) EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko irakaslea eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako zuzendaria da.

The post Maratoi-korrikalariek burmuineko mielina erabiltzen dute energia-iturri moduan appeared first on Zientzia Kaiera.

Iker Gómez-García, Laura Arellano-García, Saioa Gómez-Zorita, Miren Fisico-Echezarraga, María P. Portillo eta Iñaki Milton-Laskibar

Beherakoa eta idorreria hesteetako ohiko asaldurak dira. Egoera kontrajarriak izan arren, bata zein bestea gerta daitezke gaixotasun jakin batzuetan, hala nola heste narritakorraren sindromean. Hortaz, horien kausak, sintomak eta maneiatzeko moduak ezagutzea funtsezkoa da digestio-osasun onari eusteko.

Beherakoa

Beherakoari auzo-erdaretan diarrea eta diarrhée esaten zaio, grekerazko diárroia hitzetik, zeinak «alde guztietatik jariatzea» esan nahi baitu. Honela definitzen da: sabel-uste maiztasuna handitzea edo gorozkien trinkotasuna murriztea; hau da, gorozkiak ohi baino bigunagoak edo likidoagoak izatea.

Irudia: beherakoa eta idorreria heste-igarotzearen ohiko asaldurak dira, eta hainbat kausaren ondorio izan daitezke; esate baterako, infekzio edo nahasmendu kroniko baten ondorio. (Argazkia: Vie Studio – Pexels lizentziapean. Iturria: Pexels.com)

Asaldura honen jatorria askotarikoa izan daiteke: elikadura-infekzio edo -intolerantzia bat, Crohn-en gaixotasunaren patologia…

Beherako kronikoan, hau da, bi aste baino gehiago irauten duen horretan, mantenugaien malabsortzioa da konplikazio nagusia. Izan ere, egoera horretan elikagaiak azkarregi igarotzen dira hestetik (non ia elikagai guztiak xurgatzen baitira), eta, ondorioz, zaildu egiten da ura eta mineralak behar bezala xurgatzea, besteak beste. Horrek nutrizio gabeziak eta, epe luzera, desnutrizioa eragin ditzakete; ondorioz, arreta berezia jarri behar zaio arazo horri.

Beherako akutuan, zeinak astebetera arte irauten baitu eta beherako mota ohikoena izaten baita, hidratazio egokia mantentzea izango da lehentasuna, bereziki haurren eta adineko pertsonen kasuan, deshidratatzeko arrisku handiagoa baitute. Beherako akutua agertzen denean, ahotik berhidratatzeko glukosa, sodio eta potasiodun soluzioak hartzea gomendatzen da. Nahiz eta soluzio horiek etxean presta daitezkeen, hobe da soluzio komertzialak erabiltzea, elektrolitoen proportzio egokia bermatzen dutelako. Aitzitik, ez da freskagarri, zuku edo kirol-edaririk erabili behar, horiek ez dituztelako elektrolitoak proportzio egokietan. Gainera, horietako askok azukre-eduki altua izaten dute, eta horrek beherakoa areagotu dezake.

Elikadurari dagokionez, beherako akutua tratatzeko, gaur egun (lehen ez bezala) ez da gomendatzen dieta hertsiki idorgarriak egitea, hau da, erraz digeritzen diren elikagaiak hartzea (gantz eta zuntz gutxi dutenak). Horren ordez, egokiena da pertsonak nahi duena jatea, maiz eta kantitate txikietan; saihestu egin behar dira, ordea, okerrago onartzen diren elikagai gantzatsuak, edo beherakoa larriagotu dezaketen elikagai azukretsuak. Bularreko haurretan, berriz, amagandiko edoskitzea mantendu behar da.

Beherako akutuaren aldaera berezi bat honako hau da: «bidaiariaren beherakoa». Nork ez du beherakoa izan atzerrira joan denean? Mota horretako beherako akutuak oso maiz izaten dituzte Latinoamerika, Afrika, Ekialde Ertaina, Asia edo antzeko lekuak bisitatzen dituzten bidaiariek.

Beherako akutu mota hori agertzen da, oro har, ur garbirik ez dagoen edota elikagaiak modu seguruan manipulatzen ez diren lekuetara bidaiatzean. Halako kasuetan funtsezkoa da prebentzioa, eta horretarako badira zenbait gomendio; hala nola, soilik botilako ura edo irakindako ura edatea, kutsatuta egon daitezkeen izotzak eta elikagai gordinak ez hartzea (ur kutsatuarekin garbitu diren entsaladak edo zurituta saltzen diren frutak, esaterako), ondo egositako eta bero zerbitzatzen diren elikagaiak lehenestea ahal dela, eskuak maiz garbitzea urez eta xaboiez, eta, hala komeni denean, txertoak jartzea. Arreta berezia jarri behar da hortzak garbitzerakoan ere; izan ere, ezingo da iturriko urarekin egin, kutsatuta egon baitaiteke eta, ondorioz, mikroorganismo patogenoak irents baititzakegu. Hori dela eta, ahal den neurrian, botilako urarekin garbitu beharko ditugu hortzak. Bidaiariaren beherakoa izanez gero, edozein beherako akuturenaren antzekoa izango da horren tratamendua.

Idorreria

Idorreriatzat hartzen da pertsona batek astean hirutan baino gutxiagotan sabela ustea, gorozki gogor edo lehorrak eginez.

Asaldura hori, hein batean, zuntz gutxiko elikadurarekin lotzen da. Izan ere, idorreriaren prebentzioa zuntzetan aberatsa den elikadurari jarraitzean oinarritzen da; modu horretan, gorozki-bolumena handitu eta heste-igarotzea bizkortu egiten da, eta, ondorioz, idorreria hobetu. Zehazki, idorreria kudeatzeko egunean hau jatea gomendatzen da: 5 fruta eta barazki anoa (gutxienez 600 g fruta eta barazki), 3-6 osoko zereal anoa (200-300 g inguru ogi, pasta, arroz, olo, etab.) eta astean 4 lekale anoa (200 g inguru lekale lehor, kozinatu gabe). Horretaz gain, garrantzitsua da ondo hidratatuta egotea eta ariketa fisikoa erregularki egitea. Dieta eta bizimodua aldatzeak ez badu inongo efekturik, medikuak laxanteak erabiltzea gomenda dezake.

Nola eragiten du gure mikrobiotak hesteetako gaitzetan?

Hesteetako mikrobiotaz ari garenean, hesteetan, eta bereziki kolonean, bizi diren mikroorganismo multzoaz ari gara. Gero eta ezagunagoa da hesteetako mikrobiotak gure osasunean duen garrantzia. Hain zuzen, badakigu mikrobiota «desegokia» edo «ez-osasungarria» izateak (disbiosia deritzogu) gure hesteetako osasunean eragin negatiboa duela, eta horrek beherakoa eta idorreria gaitzen gisakoak okertu egin ditzakeela.

Era berean, mikroorganismo horiei ere eragin diezaiekete beherakoaren edo idorreriaren gisako arazoek. Baina nola alda dezakete heste-desoreka horiek heste-mikrobiotaren konposizioa? Beherakoaren kasuan, gorozki likidoak areagotzeak mikrobiota osoari eragin diezaioke, eta mikroorganismo patogenoak ugaritzen lagundu dezake, hala nola proteobakterioak edo Streptococcus generoko bakterioak. Gainera, infekzio batek eragindako beherakoaren kasuan, medikuak agindu dezake tratamendu moduan antibiotikoak hartzea, zeinak hesteetako mikrobio-aniztasuna («mikrobiota osasungarri» baten ezaugarria) nabarmen murritz baitezake. Idorreriak ere eragin negatiboa izan dezake hesteetako mikrobiotaren konposizioan, batez ere, gorozkiak denbora gehiagoan egoten direlako kontaktuan mikroorganismo horiek bizi diren mukosarekin. Gorozkien igarotze geldoak hestearen ingurune bizia aldatu dezake; hain zuzen ere, pH-a eta oxigeno zein mantenugaien eskuragarritasuna. Horrez gain, hartzidura luzeegiak eragin ditzake; ondorioz, hestearen osasunerako onuragarriak diren mikroorganismoak (adibidez, bifidobakterioen generoa) gutxitu eta mikrobio-dibertsitatea murriztu ditzake.

Horregatik, esan dezakegu bi noranzkoko harremana dagoela heste-osasunaren eta mikrobiotaren konposizioaren artean. Hau da, hesteak behar bezala funtzionatzen duenean, mikrobiota «osasungarri» bat mantentzeko ingurumen egokia sortzen da, eta, aldi berean, mikrobiota «osasungarri» batek heste-osasunerako funtsezkoak diren funtzioak beteko ditu. Ildo beretik, azken berrikuntzetako bat dira emaile osasuntsuen hesteetako mikrobiota-transplanteak, zeinak disbiosia duten pazienteak tratatzeko baliagarriak izan baitaitezke. Modu horretan, mikroorganismo horiek disbiosia duten pertsonen heste-ekosistema birpopulatu eta haren oreka berrezar dezakete, eta horrek hobetu egingo du mikrobiota-transplantea jasotzen duten pertsonen heste-osasuna. Testuinguru horretan, zenbait saiakuntza klinikok (III. fasean) emaitza onak izan dituzte, eta frogatu da transplante horiek eraginkorrak direla Clostridium difficile patogenoak eragindako beherako errepikakorra duten pazienteetan. Izan ere, bakterio horrek disbiosia sortzen du, eta, hortaz, beherakoa eragiten du. Horrez gain, bakterio hori lotuta dago antibiotikoen kontsumoarekin edo ospitale-inguruneko infekzioekin ere.

Laburbilduz, beherakoa eta idorreria heste-igarotzearen ohiko asaldurak dira, eta hainbat kausaren ondorio izan daitezke; esate baterako, infekzio edo nahasmendu kroniko baten ondorio. Zuntz ugariko elikadura orekatua, hidratazio egokia eta jarduera fisikoa maiz egitea dira horiek prebenitzeko estrategiarik onenak. Sintomak larriagoak badira, garrantzitsua da profesional espezializatu batengana jotzea, diagnostiko eta tratamendu egokiak egin ditzan.

Egileez:

• Iker Gómez-García eta Miren Fisico-Echezarraga EHUko Nutrizioa eta Obesitatea taldeko ikertzaileak dira.
• Laura Arellano-García EHUko Nutrizioa eta Obesitatea taldeko eta Carlos III Osasun Institutuko CIBERobn taldeko ikertzailea da.
• Saioa Gómez-Zorita, María P. Portillo eta Iñaki Milton-Laskibar EHUko Nutrizioa eta Obesitatea taldeko eta Carlos III Osasun Institutuko CIBERobn taldeko eta BIOARABA Osasunaren Ikerketa Zentroko ikertzaileak dira.

The post Beherakoa eta idorreria: hesteetako mikrobiotari eragiten dioten ohiko asaldurak appeared first on Zientzia Kaiera.

EHUko ikertzaileak barne hartzen dituen nazioarteko talde batek deskarga elektrikoak aurkitu ditu lehenengoz Marteko atmosferan. NASAren Mars 2020 misioko Perseverance roverak planeta gorriko atmosferan eskuratutako soinuak aztertzean egin da aurkikuntza. Nature aldizkarian argitaratutako ikerketan Ricardo Hueso eta Agustín Sánchez Lavega EHUko Zientzia Planetarioen taldeko kideak parte hartu dute.

Jarduera elektriko hori, gainera, Lurrekoaz oso bestelakoa da. Ricardo Huesok azaldu duenez, “Lurrean, hodeietan eta ekaitzetan pilatutako kargak dira nagusi elektrizitate atmosferikoan, eta tximistargien bidez deskargatzen da, modu bortitzean. Marten, aldiz, elektrizitate atmosferikoa lehorra da eta hauts-partikulek zurrunbiloetan eta hauts-ekaitzetan talka egitean sortzen da; beraz, deskargak Lurrekoak baino askoz txikiagoak dira”.

Irudia: SuperCam tresna rover Perseverance-aren mastaren goiko aldean integratuta dago. (Iturria: Chide, Baptiste; et. al. (2025.))

Perseverance rovera —Mars 2020 misioko funtsezko elementua— Jezero kraterraren inguruan lurreratu zen 2021eko otsailaren 18an, eskualde hori esploratzeko eta Marteko gainazaleko lagin hautatuak jasotzeko. Lagin horiek Lurrera ekarriko dira etorkizunean, eta iraganeko bizitzaren arrasto posibleak bilatzeko erabiliko dira. Perseverance ibilgailuaren tresna zientifikoetako batzuk aipatzearren, Supercam tresnari elkartutako mikrofono bat du roverak, baita hainbat sentsore meteorologiko ere, MEDA estazio meteorologikoa osatzen dutenak. Madrileko Astrobiologia zentroak, Estatu Batuetako JPL erakundeak eta Finlandiako Meteorologia Institutuak (Helsinki) fabrikatu zuten estazio hori lankidetzan. Bilboko Ingeniaritza Eskolako Zientzia Planetarioen Taldea (EHU) da MEDAko talde zientifikoa osatzen duen ikertaldeetako bat.

Perseverance ibilgailuak, deskargen soinuak grabatzeaz gainera, haren efektu elektromagnetikoak ere jaso ditu mikrofonoaren zirkuituetako baten bidez. MEDAri esker, ikertaldeak zehaztu ahal izan du zurrunbiloak edo hauts-ekaitzak daudenean gertatzen direla deskarga horiek. Azterketan ondorioztatu denez, deskarga horiek laburrak dira (dozenaka zentimetro), lurreko ekaitzetan izaten diren ehunka metroko tximistargien aldean.

Agustín Sánchez Lavegak adierazi duenez, “Marte, bere karbono dioxidozko atmosfera ahularekin, mundu hotz, lehor eta hautsez betea da, non haizea oso bizia baita batzuetan haize-boladak daudenean zurrunbiloak eta gorantz jotzen duten hauts-burbuilak sortzen baitira; ekaitz handi-handien ehunka kilometroko fronteak ere izan daitezke, eta, batzuetan, planeta osoa hautsez estaltzen dute. Beraz, espero dugu deskarga elektrikoak, orain arte saiheskorrak izan badira ere, ugariak izatea ingurumen-kondizio horietan”.

“Triboelektrizitate” hori aurkitzeak —hauts-partikulen arteko talkak nagusi dituen fenomenoa—  ate berriak ireki ditu Marteren ikerketan. Elektrostatikoki kargatutako hautsak lagundu dezake elektrikoki lebitatu eta Marten hauts-ekaitz handiak sortzen. Gainazaletan ere erants daiteke, eta karga handiak jaso ditzake; beraz, arrisku-faktore bat da etorkizuneko misio tripulatuetarako. Gainera, deskarga elektrikoek atmosferaren kimikari eragin diezaiokete. Hala, material oxidatzailea sortuko litzateke, eta horrek, epe luzera, gainazaleko substantzia organikoak deuseztatzea ekar dezake; beraz, zailagoa da planetan iraganean izandako bizitzaren frogak aurkitzea. Edonola ere, EHUko zientzialariek ondorioztatu dutenez, “ikerketak bidea irekitzen du elektrizitateak Marteko atmosfera naturalean dituen eraginei buruzko galdera ugariren erantzunak aurkitzeko”.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Jarduera elektrikoa detektatu da lehenengoz Marteko atmosferan“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Chide, Baptiste; Lorenz, Ralph D.; Montmessin, Franck; Maurice, Sylvestre; Parot, Yann; Hueso, Ricardo; Martinez, German; Vicente-Retortillo, Alvaro; Jacob, Xavier; Lemmon, Mark; Dubois, Bruno; Meslin, Pierre-Yves; Newman, Claire; Bertrand, Tanguy; Deprez, Grégoire; Toledo, Daniel; Sánchez-Lavega, Agustin; Cousin, Agnès; Wiens, Roger C.(2025). Detection of triboelectric discharges during dust events on Mars. Nature, 647, pages 865–869. DOI: 10.1038/s41586-025-09736-y

The post Jarduera elektrikoa detektatu da lehenengoz Marteko atmosferan appeared first on Zientzia Kaiera.

Victoria Reyes-García (Antropologia, 2001, Floridako Unibertsitatea) ICREA ikerketa-irakaslea da Institut de Ciència i Tecnologia Ambientals delakoan, Bartzelonako Universitat Autònoman (ICTA-UAB). Ingurumen- eta klima-aldaketa ulertzeko eta aurre egiteko ezagutza indigenak eta tokiko ezagutzak duten garrantzia da bere ikerketaren ardatza. Tsimane’ herriarekin bizi izan zen 1999tik 2004ra, eta landa-lanak egin ditu Espainian, Indian, Mexikon, Kamerunen, Indonesian eta Senegalen. Reyes-García Globalizazioko Sistema Sozioekologikoen Analisirako Laborategiaren (LASEG) koordinatzailea da; sistema sozioekologikoetan aldaketa globalak dituen eraginak aztertzen ditu ikerketa talde honek. 300 artikulu baino gehiagoren egilekidea da aldizkari indexatuetan, 3 libururen editorea beste batzuekin batera, eta 25 doktorego tesi zuzendu ditu. Bitan finantzatu du bere ikerketa Europako Zientziaren Kontseiluak: ikuspegi transkulturala erabilita dibertsitate biologikoaren eta kulturalaren arteko harremanak aztertzeko (2010-2015) eta klima-aldaketaren eraginei buruzko ikerketarako ezagutza indigena eta tokikoaren ekarpena aztertzeko (2017-2023). Erabakiak hartzen dituztenentzako zenbait txosteni ekarpenak egin dizkie, IPBESren Txosten Globala eta IPBESren Aldaketa eraldatzailearen txostena, IPBES-IPCC baterako txostena eta UNESCOren Lurrarentzako sarea. 2021ean Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko nazioarteko kide hautatu zuten, eta 2022an Frantziako Nekazaritzako Akademiako kide.

Irudia: Victoria Reyes-García ikertzailea. (Argazkia: Victoria Reyes-Garcíak emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Antropologoa naiz. Gizakiok munduan bizitzeko ditugun formak ulertzea interesatzen zait. Antropologiaren barruan ingurumen antropologia lantzen dut, eta pertsonok gure inguruarekin nola elkarreragiten dugun aztertzen dut, bereziki, herri indigenek eta tokiko komunitateek dituzten ezagutzak ingurumen- eta klima-aldaketari aurre egiteko. Nire lanean erakutsi dut ezagutza horiek aukera zehatzak eskaintzen dituztela biodibertsitatearen galera gelditzeko eta klima-aldaketaren eraginak hobeto ulertzeko. Adibidez, Boliviako Amazonaseko tsimane’ herria ikertu dut; izan ere, naturaren erabilera jasangarriko jardunbideek natura kudeatzeko beste eredu batzuen berri ematen baitigute, ohikoekin zerikusirik ez duten jardunbideen berri.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Gure garaiko erronka handienak ingurumen-aldaketa, klima-aldaketa eta gizarte arloko desberdinkeriak dira. Pertsonalki, nire ikerketaren motorra mundu bidezkoago eta jasangarriagoa eraikitzeko ekarpenen bat egin nahi izatea da, eta ez soilik guretzat eta gure espeziearen etorkizuneko belaunaldientzat, baizik eta planeta partekatzen dugun gainerako espezieentzat ere bai. Aldaketa horretan funtsezkoa da irtenbideak soilik mendebaldeko zientziatik ezin direla etorri aitortzea, baizik eta pluralean eta modu inklusiboan eraiki behar dira. Seguru nago ezagutzen dibertsitatea aitortzea eta baloratzea –batez ere herri indigenena eta tokiko komunitateena– funtsezkoa dela bizia bere forma guztietan zaindu ahal izateko jardunbide alternatiboak irudikatu eta praktikan jartzeko; eta ondorioz, baterako etorkizuna bermatzeko ere bai.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Bai, erabat markatu nauten erreferente bat baino gehiago izan dut. Gurasoek irakatsi zidaten lanaren kulturaren balioa eta gauzak indar guztiz egiteko inspirazio izan ditut. Gizarte mugimenduetako nire militantziak erakutsi zidan kausa baten alde lana egitearen balioa, nire kasuan ingurumen- eta gizarte-justiziaren alde. Herri indigenei buruzko irakurketak eta tsiname’ herriarekin bizi izana inspirazio handia izan dira besteekin erlazionatzeko beste forma batzuk pentsatu eta bizitzeko, baita mundu akademiko lehiakorrean ere. Eta naturatik ikasi dut, hain zuzen ere, saiatua eta erresilientea izan behar dudala, eta birsortu eta aurrera jarraitzeko bideak beti daudela gogorarazi dit.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Ezagutza zientifikoaren eta jakintza indigena eta tokikoen artean lankidetzarako forma berriak aurkitzen lagundu nahiko nuke, ingurumen- eta klima-aldaketari aurre egiteko. Uste dut erronkarik handiena ezagutza sistema horiek bidez eta errespetuz txertatzea dela, komunitateen ahotsak ikusezinak izan ez daitezen eta komunitateen ekarpenak zientziarentzako “datu” hutsak izan ez daitezen. Beste bide batzuk aurkitu nahi ditut ingurumen politika inklusiboagoak diseinatzeko, natura zaintzeko perspektiba eta jardunbide ugari dagoela aitortzeko, eta irtenbide jasangarri eta ekitatiboak eskaintzeko arazo larriei, esaterako, biodibertsitatearen galerari eta klima-aldaketaren ondorioei.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Ikerketaren mundua liluragarria dela esango nieke, baina erronka askokoa ere bai, eta garrantzitsuena jakin-mina izatea dela eta iturri eta esperientzia desberdinetatik ikasteko irekita egotea ere bai. Ikertzea ez da soilik galdera akademikoei erantzutea, entzutea, behatzea eta beste jakintza eta errealitate batzuekin elkarrizketak izatea ere bada. Nire aholkua da egiaz motibatzen dituen gai bat aurkitzea, hanka sartzeko beldurrik ez izatea, prozesuan zehar ikuspegiz aldatzeko ere ez, eta pazientzia eta pertseberantzia lantzea. Ikerketa talde lana izaten da: sareak eraikitzea, lankidetzan aritzea eta besteekin ikastea bakarrik aritzea baino askoz aberasgarriagoa da.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko abenduaren 6an: “Victoria Reyes-García: «Aspiro a encontrar caminos que permitan diseñar políticas ambientales más inclusivas»“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Victoria Reyes-García: «Ingurumen politika inklusiboagoak diseinatu ahal izateko bideak aurkitu nahiko nituzke» appeared first on Zientzia Kaiera.

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Zergatik ikusten dugu zerua urdin egunez, baina gorrixka egunsentian edo ilunabarrean? Naturak egunero eskaintzen digun ikuskizun horren atzean fisikaren azalpen bat dago. Eguzkiaren argia zuria dirudien arren, kolore askoren nahasketa da, eta kolore horiek ez dira modu berean hedatzen gure atmosferan.

Atmosferako molekulek argia barreiatzen dute, eta uhin-luzera motzagoa duten koloreak —urdina edo morea— errazago sakabanatzen dira, horregatik ikusten dugu zerua urdin egunez. Eguzkia horizontetik gertu dagoenean, ordea, argiak bide luzeagoa egin behar du atmosferan zehar, eta kolore urdinak ia desagertu egiten dira; orduan, kolore gorriak eta laranjak nagusitzen dira. Bideo honetan ikusiko duzu nola margotzen duen fisikak zerua kolorez egunaren une bakoitzean.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Zergatik ikusten dugu zerua urdin egunez eta gorrixka ilunabarrean? appeared first on Zientzia Kaiera.

Oinarrizko teknika horri esker, ikertzaileek eredu «irakasle» handi eta garesti bat erabil dezakete eredu «ikasle» bat merkeago entrenatzeko.

DeepSeek adimen artifizialaren arloko enpresa txinatarrak pasa den urtearen hasieran R1 izeneko txatbot bat kaleratu zuen, eta atentzio nabarmena bereganatu zuen. Atentzio horren zati handi baten oinarria hau izan zen: enpresa txiki eta ezezagun horrek baieztatu zuen sortu zuen txatbota munduko AAren arloko enpresa ezagunenen txatbotekin lehiatu ahal zela, kalkuluaren potentziaren eta kostuaren zati bat erabilita. Horren ondorioz, mendebaleko enpresa teknologiko askoren akzioek behea jo zuten. Nvidiak, AA eredu nagusiek funtzionatzeko txipak saltzen dituen enpresak, egun bakar batean historian beste edozein enpresak galdutakoa baino burtsako balio gehiago galdu zuen.

1. irudia: destilazioa, AA eredu irakasle baten ezagutza ikasle eredu txikiagoari ematea, AA ereduen tamaina eta kostua murrizten du. (Ilustrazioa: Nico H. Brausch / Quanta Magazine).

Atentzio horri lotuta, salaketaren bat ere jaso zuten. Iturri batzuek alegatu zutenez, DeepSeek enpresak baimenik gabe eskuratu zituen OpenAI-ko o1 ereduaren ezagutzak, destilazio izenez ezagutzen den teknikaren bidez. Komunikabideen zati handi batek aukera hori AAren industriarentzako kolpe handia izan zitekeela baieztatu zuen; izan ere, iradoki zuten DeepSeek enpresak adimen artifiziala modu eraginkorrago batean eratzeko modua deskubritu zuela.

Destilazioa —fenomenoa ezagutzaren destilazioa izenez ere ezaguna da— AAn askotan erabiltzen den tresna bat da, informatikaren arloan duela hamar urte ikertzen den gaia da eta teknologiaren arloko enpresa nagusiek beren ereduetan erabiltzen dute. Enric Boix-Adsera ikertzailearen hitzetan, «destilazioa da gaur egun ereduak eraginkorragoak izateko eskura duten tresna garrantzitsuenetariko bat». Boix-Adsera destilazioaren arloko ikertzaile aditua da Pensilvaniako Wharton School unibertsitatean.

Jakintza iluna

Destilazioaren ideia Googleko hiru ikertzailek 2015ean egin zuten artikulu batean sortu zen. Ikertzaile horien artean Geoffrey Hinton zegoen, AAren aitabitxia eta 2024an Nobel sariduna. Garai hartan, ikertzaileek ereduen multzoak egikaritzen zituzten —«horietako asko bata bestearen ondoan» azaldu du Oriol Vinyals adituak, Google DeepMind-eko ikertzailea eta artikuluaren egileetako bat—, errendimendua hobetzeko. «Oso neketsua eta garestia zen eredu guztiak modu paraleloan egikaritzea», adierazi du Vinyalsek. «Hori guztia eredu bakar batean destilatzeak jakingura eragiten zigun».

Ikertzaileek pentsatu zuten aurrera egiteko aukera egokia izan zitekeela ikaskuntza automatikoko algoritmoen ahulgune nabarmenetako bat lantzea; izan ere, erantzun oker guztiak berdin-berdin jotzen zituen txartzat, zein neurriraino okerrak ziren alde batera utzita. Irudiak sailkatzeko eredu batean, adibidez, penalizazio bera jasotzen zuen «txakur bat eta azeri bat nahasteak zein txakur bat eta pizza bat nahasteak» azaldu du Vinyalsek. Susmoa zuten ereduen multzoetan bazegoela akatsen larritasun mailari buruzko informazioa. Beharbada eredu «ikasle» txikiago batek eredu «irakasle» handiago baten informazioa erabil zezakeen irudiak zein kategoriatan sailkatu behar zituen jakiteko. Hintonek ideia horri «jakintza iluna» izena jarri zion, kosmologiaren arloko materia ilunaren analogia egiteko.

Hintonekin aukera hori eztabaidatu ostean, Vinyalsek eredu irakasleak eredu ikasle txikiago bati irudien kategoriari buruzko informazioa transmititzeko modua asmatzea lortu zuen. Gakoa zen eredu irakaslearen «helburu malguak» (soft targets) ardatz izatea; hots, aukera bakoitzari esleitutako probabilitateak kontuan hartzea, erantzun kategoriko itxien ordez. Adibidez, kalkulatu zuen irudi batek txakur bat erakusteko % 30eko probabilitatea zegoela, katu bat erakusteko % 20ko probabilitatea, behi bat erakusteko % 5ekoa eta auto bat erakusteko % 0,5ekoa. Probabilitate horiek erabiliz, irakasleak eraginkortasunez ikasleari erakusten zion txakurrak eta katuak oso antzekoak direla, behietatik ez oso desberdinak eta autoetatik oso desberdinak. Ikertzaileek deskubritu zuten informazio horrek ikasleari lagundu egiten ziola txakurren, katuen, behien eta autoen irudiak modu eraginkorragoan identifikatzeko. Eredu handi eta konplexu bat eredu arinagoa bihur zitekeen, ia zehaztasunik galdu gabe.

Hazkunde harrigarria

Ideiak ez zuen bat-bateko arrakasta izan. Artikulua jardunaldi batean atzera bota zuten, eta horrek Vinyals adoregabetu zuenez, beste gai batzuei ekin zien. Hala ere, destilazioa une gako batean iritsi zen. Garai hartan, ingeniariak deskubritzen ari ziren zenbat eta entrenatzeko datu gehiago sartu sare neuronaletan, orduan eta eraginkorragoak zirela. Laster, ereduen tamaina eta gaitasunak izugarri areagotu ziren, baina, aldi berean, egikaritze kostuak hazi egin ziren.

Ikertzaile askok destilaziora jo zuten, eredu txikiagoak sortzeko metodo gisa. 2018an, adibidez, Googleko ikertzaileek BERT izeneko lengoaia eredu bat aurkeztu zuten, eta enpresa laster hasi zen eredu hori erabiltzen mila milioika web bilaketa prozesatzen laguntzeko. Edonola ere, BERT handia eta garestia zen, eta, hortaz, hurrengo urtean beste garatzaile batzuek bertsio txikiago bat destilatu zuten (DistilBERT izenekoa) eta enpresan arloan eta arlo akademikoan ezagun bihurtu zen. Destilazioa hedatzen hasi zen, eta gaur egun zerbitzu gisa eskaintzen dute besteak beste enpresa hauetan: Google, OpenAI eta Amazon. Destilazioari buruzko jatorrizko artikulua eskuragarri dago soilik preprints arxiv.org zerbitzarian, eta dagoeneko 25.000 aldiz baino gehiagotan aipatu dute.

Destilaziorako beharrezkoa da eredu irakaslearen barruko funtzionamendurako sarbidea izatea; hortaz, ezinezkoa da hirugarren batek ezkutuan eredu itxi baten (o1 edo OpenAI, esaterako) datuak destilatzea, hasiera batean DeepSeekekin pentsatu zen bezala. Horiek horrela, eredu ikasle batek asko ikas dezake eredu irakasle batengatik, soilik galdera jakin batzuk eginez eta erantzunak bere berezko ereduak entrenatzeko erabiliz; edo, bestela esanda, destilazioaren ikuspegi ia sokratikoa erabiliz.

Bitartean, beste ikertzaile batzuek aplikazio berriak aurkitzen jarraitu dute. Pasa den urtarrilean NovaSky laborategiak (Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley) erakutsi zuen destilazioak ondo funtzionatzen duela arrazoiketako kate ereduak entrenatzeko (chain-of-thought), zenbait urratseko «pentsamendua» baliatzen baitute erantzun konplexuei hobeto erantzuteko. Laborategiak baieztatu zuen Sky-T1 kode irekiko ereduaren entrenamendurako 450 $ baino gutxiago behar izan zituztela, eta kode irekiko eredu askoz handiago baten antzeko emaitzak lortu zituzten. «Destilazioak testuinguru horretan ondo funtzionatzen duela ikusteak harritu gintuen», baieztatu du Dacheng Li Berkeley-ko doktoregai eta NovaSky taldeko zuzendarikideak. «Destilazioa oinarrizko teknika da AAren arloan».

Jatorrizko artikulua:

Amos Zeeberg. (2025). How Distillation Makes AI Models Smaller and Cheaper, Quanta Magazine, 2025ko uztailaren 18a. Quanta Magazine aldizkariaren baimenarekin berrinprimatua.

Itzulpena:

EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Destilazioak nola murrizten duen AA ereduen tamaina eta kostua appeared first on Zientzia Kaiera.

Darshan Ranganathan zientziaren historiara igaro da, munduko biokimiko organiko handienetako bat delako, baina baita emakumeak gutxietsi izan dituen eta oraindik gutxiesten dituen herrialde bateko (India) zientzialari handia izategatik ere. Karrera bikaina egitea lortu zuen, proteinen ikerketei esker. Lan horiek nazioarteko lankideek aintzatetsi zizkioten, baina, eten egin ziren, minbizi baten ondorioz bere bizitza goizegi amaitu zenean.

Darshan Markanen (bere jaiotza izena) historia 1941eko ekainean hasi zen Delhin, bere herrialdea oraindik Britainiar Inperioaren kolonia zenean (1947ra arte ez zuen independentzia lortuko). Klase ertaineko familia bateko hirugarren alaba zen, eta txikia zenetik ikastera animatu zuten. Bigarren Hezkuntzako eskolan zegoenean (17 urte zituela amaitu zuen), irakasle bizkor batek, bere gaitasunak ikusita, kimika ikastera animatu zuen, eta berak jaramon egin zion: karrera horretan matrikulatu zen Delhiko Unibertsitatean. Bere biografia gutxietan, gogorarazten da bizitzaz betetako gaztea zela, musika, dantza eta marrazketa gustuko zituena, baina distrakzio horiek ez zuten galarazi ikasle bikaina izateko; hala ere, irakasle zorrotzengandik errieta bat baino gehiago jaso zuen ere.

1. irudia: Darshan Ranganathan biokimikaria. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

1967an, Darshanek bere doktoregoa amaitu zuen, Indian oso ospetsua zen irakasle baten tutoretzapean (Thiruvengadam Rajendram Seshadri). Prestatzen zuen bitartean, Miranda College-n kimikako eskolak ematen hasi zen, eta handik gutxira Kimika sailburu izendatu zuten. Espediente akademiko bikaina zuenez,  1851ko Erakusketarako Errege Batzordea izeneko goi mailako ikerketako beka batera aurkeztu eta lortu zuen. Laguntza horri esker, atzerrira joan ahal izan zen, eta doktorego osteko lana egin Londoneko Imperial College-n, Derek H. R. Barton irakaslearen gidaritzapean.

Indiatik itzultzean, kimikako sinposio batean, Subramania Ranganathan zientzialaria ezagutu zuen, eta harekin ezkondu bere bizitzan oso garrantzitsua izango zen ekainaren 4an, 1970ean. Ezkondu eta hamabi egunera, Darshan Kanpurreko Indiako Teknologia Institutuan ikertzen hasi zen, non senarrak ere lan egiten zuen. Bi urte beranduago, Delhiko zentro horretan ezarrita, haien lehenengo semea izango zuten, Anand, eta hark bere gurasoen ibilbidea jarraitu du, eta hura ere zientziara dedikatzen da. Subramaniak ondorengo testu batean gogoratuko zuen, beste beka bat falta zitzaiola eta emakumea izategatik proiektuetarako funtsak lortzeko aukera eskasak zituenean, bere sailean irakasle laguntzaile gisa lan egitea eskaini ziola, baina berak nahiago izan zuela lan arloan harengandik bereiztea eta bere bidea bere kabuz jarraitzea, eta hori arrakasta handiz egitea lortu zuen.

Punta-puntako ekarpen asko egin zituen biokimikaren arloan. Ezagutu zutenek arazoen pertzepzio bikaina zuela nabarmendu dute. Handik gutxira, hainbat motatako supramolekulak sortzen aditu bihurtu zen. Unitate txikiagoak handituz eratzen diren biomolekulak dira, naturan funtsezko eginkizuna dutenak.

Beken bidez finantzatutako karrera bat

Ez zuenez soldatarik, bekak lortzeko eta bere ikerketak ordaintzeko ahalegindu behar zuen. 1991n, Indiako Zientziako Akademiaren laguntzak jaso zituen, eta 1996an, Zientziako Akademia Nazionalarenak. Horrez gain, AV Rama Rao Fundazioaren saria eta Garapen Bidean Dauden Herrialdeetan Zientzien Aurrerapenerako Zientzien Munduko Akademiaren (TWAS) saria Kimikan (1999). Funts guztiak bere esperimentuetara bideratu zituen.

Londoneko Imperial College-n egon zenetik, yaca izeneko Indiako plantan zikloartenola aztertzen hasi zen, baita esteroideen erreakzio fotokimikoak ere. Konposatu organikoen egituran ere interesa zuen. Berea da landare jatorriko atomoekin ikertuz proteinen tolesturari buruzko lan aitzindari bat. Benetan, bere pasioa laborategian prozesu biokimiko naturalak erreproduzitzea zen. Bilaketa horretan, imidazol (bi giza substantzia kimikoren osagai bat: histidina eta histamina) erreprodukzio autonomoa ahalbidetzen zuen protokolo bat sortu zuen. Oso aurkikuntza garrantzitsua izan zen tratamendu medikoetarako; izan ere, konposatu organiko hori antimikotikoen eta antibiotikoen osagai bat da. Horrez gain, urearen zikloaren simulazio funtzionala garatu zuen. Geroago, bere karreran aurrera egiten zuen heinean, barietate handiko proteinak diseinatzen espezializatu zen, bai eta beren kabuz mihiztatu ahal ziren peptidoen bidezko nanoegiturak diseinatzen ere.

2. irudia: Darshan Ranganathanen estatua, Birla Industria eta Teknologia Museoa, Kalkuta. (Argazkia: Salil Kumar Mukherjee – CC BY-SA 4.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Bere senarrarekin ere kolaboratzen zuen. Elkarrekin kimikari organikoen belaunaldi bat prestatzen lagundu duten hainbat liburu idatzi zituzten, hala nola Current organic chemistry highlights liburua. Liburu horretan hark ere egituren marrazkiak egin zituen. “Gure bizitzak harmonia perfektuan zeuden; lanaldi izugarri luzeak egiten genituen, eta bakoitza bere ikerketa arloetan murgilduta zegoen”, azpimarratu zuen partekatzen zuten bizitzari buruz.

1993an, Darshanek azkenik lan ordaindua lortu zuen Trivandrum Eskualdeko Ikerketa Laborategian, eta bertan bere laborategia egin zuen. Urte batzuk pasa ostean, 1998an, bikotea Hyderabadera lekualdatu zen, Raghavanen gonbidapena jaso ostean (Teknologia Kimikoaren Indiako Institutuko zuzendaria), eta instalazioak eskaini zizkien. Gure kimikaria azken zentro horretako zuzendariorde izatera heldu zen. Urte horietan, lankidetza estua izan zuen Isabella Karlerekin, Estatu Batuetako Itsas Ikerketa Laborategikoa.

Oso jakitun zen emakume zientzialariek gizonezko lankideek baino oztopo gehiago dituztela, eta bere karrera hasieratik planifikatu zuen faktore hori kontuan hartuta. “Bere bizitzaren amaierara arte gogor-gogor lan egin zuen. Garraztasun gabe borrokatzeko zuen ausardia eta borondatea, irribarre batekin eta gogo handiz, benetan bereziak izan ziren”, nabarmentzen da bere senarrak idatzitako artikulu batean.

Bere bizitza, hala ere, goizegi amaitu zen. 1997an, 60 urte zituela, bularretako minbizia bat detektatu zioten, eta beste ekainaren 4 batean, baina oraingoan 2001ekoan, horren ondorioz hil zen. Ondorengo urteetan jarraitutako tratamendu bakar batek ere ez zuen bere heriotza ekidin, behin eta berriz saiatu arren.

Berari egindako omenaldi gisa, Zientzien Indiako Akademia Nazionalak, bere heriotza ostean, bi urtean behin bere oroimenez hitzaldi bat egitea onartu zuen, emakume zientzialariei laguntzeko herrialde horretan egin zen horretako lehenengo ekimena.

Eta ondo merezita. Hil zenean, Darshan Ranganathan Indiako kimikari organikorik emankorrena zen. Bere azken bost urteetan, dozena bat argitalpen zeuzkan The Journal of the American Chemical Society-n, sei Journal of Organic Chemistry-n eta beste dozena batzuk beste hedabide batzuetan. Horrez gain, bere artikulu asko hil ostean argitaratu ziren. Oraindik ere bizirik zegoela, Zientzien Indiako Akademiaren eta Indiako Zientzien Akademia Nazionalaren kide izendatu zuten, eta ohoreak jaso zituen. Horietako azkena TWASen saria izan zen, kimika bioorganikoaren arloan egindako ekarpen nabarmenengatik.

Bere senarrak adierazitako irudia ez da objektiboa, baina oztopoz beteta zegoen esparru batean zalantza barik izarra izan zen zientzialaria ezagutzen laguntzen du:

Sari Canjeevram garestiak eta bindi gorria kopetan zituela, hain dotore zihoan beti, non, Bangaloreko sinposio batean emandako hitzaldietako baten ostean, irakasle aleman batek esan baitzuen Indiako jainkosa baten irudiari gogorarazten ziola. Guztiok egin genuen barre une hartan, baina uste dut baieztapen horrek guztia laburbiltzen duela Darshani buruz: bere berotasun handia, bere duintasun lasaia, bere oreka eta bere indarra.

Iturriak:

• Darshan Ranganathan, Biog. Mem. Fell. INSA 34 (2008) 85-98
• Ranganathan, S. (2012). She Was a Star, Lilavat’s daughters. 27-30
• Gogoi, Angarika (2020). One of Our Best Biochemists With 16 JACS Papers, She Was Never Awarded By India!, The better India, 2020ko martxoaren 10a
• Darshan Ranganathan, Wikipedia

Egileaz:

Rosa M. Tristán (@RosaTristan) zientzia eta ingurumen dibulgazioan espezializatutako kazetaria da duela 20 urtetik baino gehiagotik. Maila nazionaleko hainbat prentsa eta irrati hedabidetan parte hartu ohi du.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko abuztuaren 19an: “Darshan Ranganathan, una diosa india de la bioquímica”

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Darshan Ranganathan, biokimikaren arloko Indiako jainkosa appeared first on Zientzia Kaiera.

Juanma Gallego

Europan etxekotutako katuak duela bi milurteko iritsi zirela ondorioztatu du ikerketa genetiko batek, orain arte uste zena baino askoz beranduago.

Txakurrekin gertatzen den bezala, katuak (Felis catus) milioika pertsonen eguneroko lagunak dira. Munduan mila miloi katu baino gehiago daudela kalkulatzen da. Horrenbesteko gertutasuna izanda, logikoa da pentsatzea harreman hori oso aspaldikoa dela, eta zibilizazioaren oinarriak jarri zituen Neolito arotik bertatik abiatzen dela. Europaren kasuan, bederen, badirudi gauzak ez direla hala, gaiaren bueltan egin den azken azterketa batek ebatzi duenez.

Orain arte uste zen etxekotutako katuak Ekialde Hurbiletik iritsitako lehen nekazariekin batera heldu zirela Europara. Uste hori aztarna arkeologikoen azterketan oinarritu izan da, baina horrelako aztarnak urriak izan ohi dira, eta zaila izan da ere etxekotutako eta basa katuak bereiztea. Horien artean, nabarmentzekoa da Zipren K. a. 7.500 urtearen inguruan datutako aztarnategi bat. Bertan, giza hilobi batean katu bat agertu zen ehortzita, eta horregatik pentsatu da Ekialde Hurbileko lehen nekazaritza komunitateetan etxekotu zituztela katuak aurrenekoz.

1. irudia: orain arte uste zen etxekotutako katuak lehen nekazariekin batera iritsi zirela Europara, baina askoz geroago izan zela argitu dute orain. (Argazkia: Trà My / Unsplash)

Baina, horrez gain, ez dago katuen aztarna arkeologiko ugari, eta, txakurrekin ez bezala, felido hauen kasuan ez da erraza bereiztea basa katuak ala etxekotutakoak ote diren. Besteak beste, baliteke gizakiek katu horiek ehizatu izana, haragia edo larrua eskuratzeko, edota gizakien inguruan bizi izana —gaur egun kurloiak edo saguak bizi ohi diren moduan—, baina benetako etxekotzea gertatu gabe. Denborarekin, baina, eta maskota izan ez arren, seguruenera Neolito aroko zenbait lagunen maitasuna irabaziko zuten ingurura hurbiltzen ziren katu horiek.

Orain arte egindako azterketa genetikoak, bestalde, ez dira oso lagungarriak izan kontua ebazterakoan. Zenbait azterketak iradoki dute Afrikako basa katutik eratorriak direla etxekotutako katuak, baina beste zenbait ikerketa genetikok diote katuak egungo Turkiatik hedatu zirela, Neolito Aroko lehen nekazariekin batera. Duela 6.000 urte inguru gertatu zen zabalpena, baina, hemen ere, ez zegoen argi benetan etxekotutako katuak ala basa katuak izan ote ziren.

Bitxia bada ere, informazio genetiko gutxi dago katuen inguruan, eta hutsune hori betetzen ahalegindu dira Science aldizkarian argitaratutako ikerketa batean. Ikerketa berri honek ukatu du etxekotutako katuak horren goiz etorri zirenik; kontrara, Europan benetan duela bi milurteko etorri zirela babestu dute.

Ikerketa egiteko 87 genoma aztertu dituzte, bai antzinakoak —70 genoma, K.a. 9.000 urtetik XIX mende artekoak— zein gaur egungo basa katuenak —17 genoma—. Azken hauek Europakoak, Ipar Afrikakoak eta Anatoliakoak izan dira. Aintzat hartu behar da katuen kasuan orain arte egin diren antzinako genomen azterketa gehienak DNA mitokondrialean oinarritu direla, baina gogoratu beharra dago horiek ama bidezko lerroa baino ez dutela adierazten. Oraingoan, baina, nukleoko genoma osoa erabili dute. Horrek ikuspegi zabalagoa eman die zientzialariei, bereizmen handiagoa eskuratuz. Ikerketa honetako egile nagusi Claudio Ottonik berak 2017an ondorioztatu zuen etxekotutako katuak duela 6.500 urte inguru zabaldu zirela Ekialde Hurbiletik. Baina ondorio horretara iristeko DNA mitokondrialaz baino ez zen baliatu.

Azken datuak eskura, ondorioztatu dute Europara K.a. 200. urtea baino lehenago bizi ziren antzinako katuak ez zirela gaur egungo katuen arbasoak. Argudiatu dutenez, garai goiztiar hauetan aurkitutako katuek ez dute adierazten etxekotutako katuen lehen zabalpen bat. Kontrara, K.a. 2.000 urte horren bueltan kokatu dute etxekotutako katuen agerpena Europan. Hots, sinetsita daude jatorria Ipar Afrikan egon zela, Ekialde Hurbilean beharrean.

2. irudia: egungo katuen zein antzinako DNA aztertu dute katuen jatorria argitzen saiatzeko. (Irudia: Patrizia Serventi / ERC-Felix proiektua)

Afrikako eta Ekialde Hurbileko katuen (Felis lybica lybica) genoma mitokondriala edukita ere, nukleoko eskalan Europako basa katuen (Felis silvestris) barruan kokatzen dira laginak. Horregatik, uste dute Europan eta Anatolian aurkitu izan diren lehen felidoak basa katuak zirela, eta ale horiek ez direla etxekotze baten emaitza. Lehen garai horietan basa katuetan mestizaia egon zela ikusi dute, eta hortik etorri zitzaien Anatoliako datuen informazio genetikoa DNA mitokondrialean. Baina etxekotutako katuak geroago etorri bide ziren.

Behin Afrikatik iritsita, Europan zehar zabalpen arina izan zuten. Hein handi batean, Erromako legioen eta merkatarien bitartez zabaldu zirela uste dute. Kasurako, ikusi dute horrela iritsi ahal izan zirela Bretainia Handira I. mendean. Feniziar eta kartagotar merkatariek Mediterraneoan zehar zabaldu zituztela uste da. Ezaguna da katuak iaioak direla saguak ehizatzeko orduan, eta, berez, balio handikoak izan ziren zereak aleak garratzean. Behin itsas portuetara iritsita, lur idorreko bideen bidez azkar zabaldu izan ziren.

Bestetik, erromatar zibilizazioarekin batera zabaldu ziren hiriek katuentzako inguru egokia ahalbidetu zuten, seguruenera. Besteak beste, Austria, Serbia eta Bretainia Handiko erromatar kanpaleku militarretan aurkitu dituzte katuen arrastoak. Europan geratu den etxekotutako katu baten arrasto zaharrena gure aroko lehen mendean kokatu dute: Mautern (Austria) hiriko erromatar kanpaleku batekoa da genomarik zaharrena.

Argudio hau indartzen duen datua da Sardiniako basa katuek —gaur egungoek zein antzinakoek— lotura handiagoa dutela Afrikako katuekin etxekotutako katuekin baino. Izan ere, Sardinian aztertutako alearen DNA bat dator Marokon aurkitutako beste batekin. Ez dirudi direnik, beraz, gerora basati bihurtu ziren etxekotutako katuen ondorengoak. Hori dela eta, egileak sinetsita daude ezagutza honek are beharrezkoago bihurtzen duela Sardiniako katu hauen kontserbazioa.

Txinaren kasuan, beste ikerketa batean ondorioztatu dute duela 1.400 urte inguru hara iritsi zirela, seguruenera Zetaren Bidetik.

Etorkizunean ikertzaileek Afrikan gertatu zen katuen etxekotzea aztertu asmo dute. Besteak beste, Antzinako Egipton momifikatutako katuen analisi genetikoa egin nahi dute, zibilizazio horretan katuek garrantzi handia izan zutela erakusten dutelako bertako arteak zein idazkunek.

Erreferentzia bibliografikoa:

De Martino, M.; et al. (2025) The dispersal of domestic cats from North Africa to Europe around 2000 years ago. Science, 390, eadt2642 . DOI: 10.1126/science.adt2642

Egileaz:

Juanma Gallego (@juanmagallego) zientzia kazetaria da.

The post Katuen jatorria argitu dute, antzinako DNAren bidez appeared first on Zientzia Kaiera.

Oxel Urra

Egoera bortitzetan bizirauten duten izaki bizidunetan pentsatzen dugunean, seguruenik goroldioa ez da izango burura datorkigun lehenengoa. Hala ere, goroldioa —duela 450 milioi urte lur-inguruneak erdietsi zituen lehen organismo biziduna— aurkitu dezakegu bai Himalaiako tontorretan bai Indonesiako sumendi aktiboen laba-zelaietan. Hori dela eta, orain, zientzialariek goroldio-esporak bidali dituzte espaziora, etorkizunean gizakiok beste planeta bat kolonizatzeko gai izango garen ikertzeko lehen urrats gisa.

Lurreko ekosistemek aldaketa bortitzak jasaten dituzte geroz eta maiztasun handiagoz. Baldintza abiotikoak, hala nola tenperatura, hezetasuna, eguzki-argia edo substratuaren pH-a aldatzeak, efektu zuzena du ekosistemetako bizitzan. Azken hamarkadetan, klima-aldaketaren ondorioz azkartu egin dira baldintza-aldaketa horiek, eta biodibertsitatearen galera eta desertifikazioa arazo errealak bihurtu dira, mundu osoan  aurreikusten zena baino lehen.

Egoera horren aurrean, zientzialariek izaki bizidunen biziraupena bermatzeko esplorazioa espaziora heldu da azken hamarkadetan. Hala ere, izaki bizidunak ilargian edo Marten bizi ahal izateko, ezinbestekoa da ondo ulertzea organismo lurtarrek muturreko baldintzetan dituzten erresilientzia-mekanismoak. Izan ere, Lurreko izaki bizidunen eboluzioaren historian badira hainbat eredu, non organismoak baldintza abiotiko guztiz ezberdinetara moldatu diren; hala  nola, izaki bizidunak ur-inguruneetatik lur-inguruneetara igarotzea lortu zuten. Iragate horretan, organismo bizidunek lur-inguruneetako baldintza bortitzei aurre egiteko erresilientzia-mekanismoak garatu behar izan zituzten.

1. irudia: espaziora bidali ziren goroldio-esporak gordetzen dituen esporofito heldua. (Argazkia: Tomomichi Fujita)

Briofitoak izan ziren lur lehorra kolonizatu zuten lehen organismo biziak, eta geroztik ez dira desagertu. Briofitoen artean, goroldioak ditugu ezagunenak. Gaur egun, izaki bizidun horiek muturreko inguruneetan aurkitu ditzakegu; hala nola, Himalaiako tontorretan, Kaliforniako desertuko hareetan, Antartikako tundran edo Indonesiako sumendi aktiboetako laba-zelaietan. Orain, Japoniako Hokkaido Unibertsitateko ikertalde batek goroldio-esporofitoak (esporak dituzten landareen ugalketa-egiturak) bidali ditu orain arteko ingurune muturrekoenera: espaziora.

Bederatzi hilez espazioko elementuekin kontaktuan

iScience aldizkarian argitaratutako artikuluak honako hau ikertzen du: goroldioek baldintza bortitzen aurrean dituzten erresilientzia-mekanismoak. Horretarako, ikertzaileek bederatzi hilez nazioarteko espazio-estazioaren kanpoko eremuan utzi zituzten landare-esporak. «Izaki bizidun gehienek, gizakiek barne, ezin dute espazioaren hutsunean laburki ere biziraun», dio artikuluaren egile nagusia den Tomomichi Fujitak. «Hala ere, goroldio-esporek bizitasuna gorde zuten bederatzi hilabetez espazioko elementuekin zuzenean kontaktuan egon ondoren. Horrek argi eta garbi erakusten du lur-inguruneetara egokitutako bizitzak badituela, zelula-mailan, espazioko baldintzak jasateko mekanismo intrintsekoak».

2022ko martxoan, ikertzaileek ehunka goroldio-espora bidali zituzten nazioarteko espazio-estaziora. Iristean, astronautek espazio-estazioaren kanpoaldean itsatsi zituzten laginak, eta, guztira, 283 egunez egon ziren espazioan inongo babesik gabe. Goroldioak 2023ko urtarrilean itzuli ziren Lurrera SpaceX CRS-16 espazio-ontzian; ondoren, Lurreko atmosferarekin kontaktua izatea saihestuz, laborategira eraman zituzten berriro goroldio-espora horiek, ikertzeko.

Physcomitrium patens: espazioko goroldioa

Japoniako Hokkaido Unibertsitateko Fujita irakaslea, landareen bilakaera eta eboluzioa aztertzen ari zela, harritu egin zen goroldioak Lurreko inguru bortitzenak konkistatzeko duen gaitasunarekin: «Neure buruari galdezka hasi nintzaion: landare txiki baina indartsu honek espazioan ere biziraun al dezake?». Galderari erantzuna bilatzeko asmoz, irakasleak zuzentzen duen ikertaldeak espazioko baldintzapean jarri zuen Physcomitrium patens.

2. irudia: espazioan egon diren ernamuindutako goroldio-esporak. (Argazkia: Dr. Chang-hyun Maeng eta Maika Kobayashi)

Horretarako, hiru goroldio-egitura (gazte-goroldioa, hazkuntza-zelulak edo zelula ama espezializatuak, eta goroldio-esporak) aztertu zituzten tenperatura bortitz, ultrabioleta-erradiazio eta huts baldintzetan. Lurreko izaki bizidunek estres abiotiko ugariri aurre egin behar dioten arren, «aurreikusi genuen espazioko baldintzek berez Lurreko edozein estresek baino askoz kalte handiagoa eragingo luketela”, adierazi du Fujitak.

Ikertzaileek aurkitu zuten espazioko baldintza bortitz guztien artean ultrabioleta-erradiazioak zailtzen zuela gehien goroldioaren biziraupena. Goroldio gazteek eta hazkuntza-zelulek biziraupen-tasa txikiak izan zituzten ultrabioleta-erradiazioaren eta tenperatura bortitzen aurrean. Ez zen horrela izan goroldio-esporen kasuan; – 196 ºC-ren eta 55 ºC-ren eraginpean biziraun eta garatu egin ziren.

Babes-hesian oinarritutako erresilientzia

Laborategiko emaitzak ikusita, irrikaz itxaron zituen ikertaldeak espaziora bidalitako laginak; jaso zituztenean, lortutako ondorioak berretsi zituzten. Izan ere, bidalitako esporen % 80 bizirik itzuli zen espazio-bidaiatik, eta horietatik soilik % 11 ez ziren garatu laborategian. Ikertaldeak goroldio-esporen klorofila-mailak ere ikertu zituen, eta maila normalak aurkitu zituen mota guztietarako, a klorofilaren kasuan izan ezik; azken kasu horretan % 20ko murrizketa izan zuen. Konposatu hori bereziki sentikorra da argi ikusgaiko aldaketekiko; aldaketa horrek, ordea, ez zirudien goroldio-esporen osasunari eragin zionik.

Ikertzaileen ustez, goroldio-esporak estaltzen duen egiturak babes-hesi gisa jokatzen du, erradiazioa xurgatuz eta barne-espora fisikoki zein kimikoki isolatuz. Litekeena da eboluzio-egokitzapen bat izatea; horri esker, briofitak (goroldioak kide diren landare taldea) ur-inguruneetatik lur-inguruneetara igaro ahal izan ziren duela 500 milioi urte, eta, ordutik, biziraun egin dute hainbat  desagertze masiboren aurrean.

Erreferentzia bibliografikoa:

Maeng, Chang-hyun; Hiwatashi, Yuji; Nakamura, Keita; Matsuda, Osamu; Mita, Hajime; Tomita-Yokotani, Kaori; Yokobori, Shin-ichi; Yamagishi, Akihiko; Kume, Atsushi; Fujita, Tomomichi (2025). Extreme environmental tolerance and space survivability of the moss, Physcomitrium patens. iScience, 28, 12. DOI: 10.1016/j.isci.2025.113827

Egileaz:

Oxel Urra Elektrokimikan doktorea da, zientziaren eta artea uztartzen duten proiektuetan aditua, egun zientzia-komunikatzailea da.

The post Goroldioaren habitata espazioraino heltzen da appeared first on Zientzia Kaiera.

POLYMAT-EHU buru duen nazioarteko partzuergo batek, polimero erdikristalinoetan orain arte behatu den autoantolaketa konplexuena aurkeztu du: bost bloke desberdin eta potentzialki kristalizagarri dituen polimero batek bere kabuz antolatzeko gaitasuna duela, barne-egitura erabat berria sortuz.

Aztertutako materiala bost polimero desberdinek osatzen dute: polietilenoa (PE), polietilen oxidoa (PEO), poli(ε-kaprolaktona) (PCL), poli(L-laktida) (PLLA) eta poliglikolida (PGA). Guztiak dira biobateragarriak eta hiru (PCL, PLLA eta PGA) biodegradagarriak. Bost bloke hauek esferulita berean integratzeak hainbat funtzio modu kontrolatuan bateratzea ahalbidetzen du.

Irudia: EHUko ikerketan aztertutako materiala bost polimero desberdinek osatzen dute: polietilenoa (PE), polietilen oxidoa (PEO), poli(ε-kaprolaktona) (PCL), poli(L-laktida) (PLLA) eta poliglikolida (PGA). (Iturria: Matxinandiarena, Eider; et. al. (2025))

Aplikazio potentzialak honako hauek dira:

• Medikuntza birsortzailea. Ehunen ingeniaritzarako egiturak diseinatzea, fasez fase degradatzen direnak: hasieran euskarri mekaniko sendoa emanez, eta ondoren bigunagoak diren faseak garatuz, ehunen birsorkuntza erraztuz.
• Farmakoen askapen kontrolatua. Bloke bakoitza bere desintegrazio-abiadura propioa duenez, sendagaiak une zehatz eta desberdinetan askatzeko aukera ematen dute.
• Teknologia aurreratuak. Egitura hierarkikoaren kontrolari esker ezaugarri mekaniko, termiko edo optiko erregulagarriak dituzten materialak garatzea, errendimendu handiko aplikazioetarako egokiak.

Nature Communications aldizkarian argitaratu den ikerketak zehaztasun eta zorroztasun metodologikoak jarraitu dit. Horretarako, karakterizazio aurreratuko teknikak erabili ziren, EHUko laborategietan, ALBA sinkrotroian eta Zaragozako Unibertsitatean eskuragarri daudenak. Neurketak zehatzak izan behar dira, sortzen diren kristalak elur-maluten kristalak baino gutxi gorabehera milioi bat aldiz txikiagoak direlako. Horrela, taldeak zehaztu zuen kristalizazioa modu sekuentzial eta hierarkikoan gertatzen dela: PGA → PLLA → PE → PCL → PEO

Bloke bakoitza aurrekoak sortutako egituran kristalizatzen da, materiala geruzaz geruza eraikiz. Kontrol hierarkiko horrek ez du soilik zein zatitan kristalizatzen den zehazten, baizik eta nola, noiz eta non, eta hori funtsezkoa da propietate funtzional aurreratuak dituzten materialak diseinatzeko.

Esferulitek Malta gurutze positiboaren eredu optiko bereizgarria erakusten dute, eta horrek adierazten du kate polimerikoak zentrotik kanporantz orientatzen direla, gurpil baten erradioen antzera. Antolaketa erradial horrek fase guztiek jarraitutasuna izatea bermatzen du, nahiz eta kimikoki desberdinak izan.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Bost egitura kristalino desberdin autoantolatu dira lehen aldiz polimero bakar batean“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Matxinandiarena, Eider; Pérez-Camargo, Ricardo A.; Sebastián, Víctor; Zhang, Pengfei; Ladelta, Viko; Hadjichristidis, Nikos; Müller, Alejandro J. (2025). Can five chemically different lamellar crystals self-assemble in a single spherulite? Nature Communications, 16, 9873. DOI: 10.1038/s41467-025-64845-6

The post Bost egitura kristalino desberdin autoantolatu dira lehen aldiz polimero bakar batean appeared first on Zientzia Kaiera.

Sara Bandrés Ciga doktorea farmazialaria eta genetista molekularra da. Bere ikerketa jardueraren helburua da bariazio genetikoak gaixotasun neurodegeneratiboetan nola eragiten duen ulertzea, arrisku etiologikoaren espektroan zehar, forma monogenikoetatik hasi eta esporadiko konplexuetaraino. 2013 eta 2016 bitartean doktorego tesia Granadako Unibertsitatean egin zuen, eta Parkinson gaixotasunaren oinarri genetikoak izan zituen ardatz. 2017tik 2025era, Osasun Institutu Nazionaletako (NIH) Zahartzearen Institutu Nazionalean (National Institute on Aging) lan egin zuen, Marylanden (AEB). Bertan, doktoratu osteko ikertzaile, senior zientzialari eta neurogenetika ataleko zuzendari izan zen. Gaur egun Valo Health bioteknologiako enpresan senior ikertzailea da, eta erakundea eskala handiko datuei aplikatutako adimen artifizialean oinarritutako garapen farmakologikoan espezializatuta dago.

Sarak dibulgazio zientifiko eta prestakuntzarako grina handia du, eta bi arloetan aktiboki parte hartzen du.

Irudia: Sara Bandrés Ciga ikertzailea. (Argazkia: Sara Bandrés Cigak emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Gaixotasun neurodegeneratiboen genetika ikertzen dut, eta nire helburua da ulertzea genomaren eremu jakin batzuk nola eragiten dieten patologia horien arriskuari eta bilakaerari. Azkenaldian, nire lanak gorputzaren sistema desberdinetako datu omikoak konbinatzea izan du helburu, hala nola heste-garun ardatza, garuna modu isolatuan baino modu global eta konektatuan aztertzeko.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Genetika tresna gakoa da gaixotasun horiek eragiten dituzten mekanismoak argitzeko. Gure DNA ezagutzeak prebentziora eta tratamendu pertsonalizatu eraginkorragoetara hurbiltzen gaitu. Genetistaren filosofiaren arabera, arrisku genetikoa zenbat eta egokiago definitu, orduan eta hobeto ulertuko ditugu gaixotasunaren mekanismo molekularrak.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Bai, John Hardy, zalantzarik gabe. Izan ere, alzheimerraren mekanismo molekularrei buruzko bere lan aitzindaria ezinbestekoa izan da gaixotasun hori eta bestelako gaixotasun neurodegeneratiboak ikertzeko. Duela hamaika urte bere laborategian aritzeko aukera izan nuen University College London (UCL) unibertsitatean, eta jarraibide ederra izan zen niretzat, nire ibilbide profesionala Estatu Batuetara bideratzeko.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Gustatuko litzaidake genetikak arriskua identifikatzen laguntzea ez ezik, gaixotasuna garatzea eragiten duten prozesuak sakon ulertzen laguntzea ere. Espero dut ezagutza honek aurreikuspen estrategiak eta esku hartze goiztiar eta pertsonalizatua sortzeko aukera ematea, sintomak agertu aurretik pertsonen bizitza hobetu ahal izateko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Saiatuak izateko esango nieke. Ikerketa abiadura lasterketa baino, iraupeneko lasterketa da. Emaitzak oso gutxitan antzeman daitezke epe laburrean, baina jarraikitasuna, pazientzia eta grina erakutsiz, inpaktu handiko ekarpenak lor daitezke.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko azaroaren 22an: “Sara Bandrés Ciga: «Conocer nuestro ADN nos acerca a la prevención y a tratamientos personalizados más efectivos»“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Sara Bandrés Ciga: «Gure DNA ezagutzeak prebentziora eta tratamendu pertsonalizatu eraginkorragoetara hurbiltzen gaitu» appeared first on Zientzia Kaiera.

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Elikagaiak freskoan gordetzea ezinbestekoa da azkar ez usteltzeko eta seguru kontsumitzeko. Horretarako erabiltzen dugun tresna nagusietako bat hozkailua da, egunero ia konturatu gabe erabiltzen dugun gailua. Baina nola lortzen du barrualdea hotz mantentzea? Hozkailuak ez du hotza sortzen… beroa kentzen du, eta hor dago gakoa.

Bideo honetan ikusiko dugu nola funtzionatzen duen hozkailu baten barruko hozte-sistemak: fluido batek egoeraz aldatuz beroa nola xurgatzen duen, nola botatzen duen kanpora eta nola kontrolatzen duen guztia termostato batek. Prozesu etengabe eta zehatz bati esker, elikagaiak denbora gehiagoz egoera onean mantentzen dira.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola funtzionatzen du hozkailu batek? appeared first on Zientzia Kaiera.

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol

Baliteke matematiketan trebeak ez galera pentsatzea, baina gizakiok sen matematiko zorrotza daukagu, gure bizitzan oso goiz azaleratzen dena. Gizakiak ez diren animaliek ere badute nolabaiteko gaitasun matematikoa, askoz mugatuagoa bada ere. Adibidez, frogatu egin da hegazti eta ugaztun batzuek zenbakien nolabaiteko sena badutela. Baieztapen hori zenbait esperimenturen bidez frogatu da, hala nola sariak jasotzea tekla bat hainbat aldiz sakatu ostean, edo objektu edo zentzumen-estimulu kopuru jakin bat antzeman ondoren. Hona hemen eredu esperimental horien azterketa bat.

Gizakienak ez diren gaitasun matematiko horiek aritmetikaren arlokoak dira. Hala ere, geometriaren arloan askoz gutxiago ezagutzen ditugu gizakiak ez diren animalien trebetasunak. Egia da hegazti batzuek bikotea aukeratzen dutenean simetriaren balorazioak baduela zerikusia, 90eko hamarkadaren hasieran egindako lan aitzindari batek erakutsi bezala. Bikotea aukeratzerakoan gorputzeko simetriaren balio positiboa animalien espezie askotara hedatu da, arrainetara barne. Erleek ere erakutsi dute loreen simetria hautemateko gai direla.

Hala ere, beste propietate geometriko batzuk hautemateko gaitasuna, hala nola paralelismoa, elkarzutasuna edo luzera erlatiboa, baliteke soilik gizakiena izatea. Hori iradoki zuen duela gutxi egindako azterlan batek, babuinoekin eta adin eta jatorri desberdineko gizakiekin egindakoa; zehazki, Europakoak eta Himbak (Namibia eta Angolako tribu erdinomadak). Gizaki guztiek babuinoek hautematen ez zituzten erregulartasun geometrikoak hautemateko gai izan ziren.

1. irudia: belabeltza (Corvus corone). (Iturria: B.S. Thurner Hof –  CC BY-SA 3.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Baliteke erregulartasun geometrikoak hautemateko gaitasuna giza espeziearen berezitasun propioa izatea? Bada, ideia hori zalantzan jarri du Tubingako Unibertsitateko (Alemania) talde batek bere ikerketan, eta, horretarako, belabeltzak (Corvus corone) erabili dituzte. Belabeltza (1. irudia) korbido espezie bat da; dagoeneko frogatu da problemak ebazteko gaitasun handia duela, bai eta gaitasun numerikoa ere.

2. irudia. testuan deskribatutako esperimentuaren eskema. Belabeltzak desberdina den forma hautemateko entrenatu zituzten (goian). % 75etik gorako arrakasta-tasa lortu zutenean, sei laukien artean bestelako geometria zuena hautatzeko aukera eman zitzaien (behean). (Iturria: Schmidbauer,Philipp; et al. (2025) –  CC BY-4.0. lizentziapean.)

Esperimentu hori gizaki eta babuinoekin egindakoaren antzekoa zen. Hala ere, bi belabeltz helduk hartu zuten parte, eta pantaila ukigarri batean bost objektu berdin (izarrak adibidez) eta desberdina zen beste bat (ilargi erdia, adibidez) erakutsi zizkieten. Hegaztiek azkar ikasi zuten mokoarekin desberdina zen irudia hautatuz gero, saria jasotzen zutela (2. irudia).

3. irudia: esperimentuan erabilitako laukien ereduak. Erreferentzia eta bariazioa ikus daiteke. Ezkerreko zutabean erreferentzia bost aldiz errepikatzen da, eta tamaina eta errotazioa desberdina da. Eskuineko zutabean bariazioa errepikatzen da, eta erreferentzia, berriz, desberdina da. Geziek erantzun zuzena markatzen dute. (Iturria: Schmidbauer,Philipp; et al. (2025) –  CC BY-4.0. lizentziapean.)

Belabeltzak entrenatu ostean, lauki mota desberdinak erakusten zituzten sei irudi erakutsi zizkieten (karratuak, laukizuzenak, erronboak, trapezioak eta trapezoideak). Horietako bost berdin berdinak ziren angelu eta aldeen proportzioari dagokionez, baina tamaina desberdina zen edo biratuta zeuden (3. irudia). Seigarren laukia antzekoa zen, baina angeluetan aldea zegoen; hortaz, aldeen arteko proportzioa desberdina zen. Belabeltzei sei segundo eman zizkieten desberdina zen irudia detektatzeko.

Belabeltzek ausaz aukeratu izan balute, asmatutakoen ehunekoa % 16,7koa izango litzateke (1/6). Ehuneko horren batezbestekoa, berriz, % 50 izan zen belabeltzetako baten kasuan, eta % 60koa bestearen kasuan. Hau da, belabeltzek lauki mota desberdinen geometriaren arteko aldeak antzeman zituzten, tamainaren eta posizioaren arteko aldea gainditu ondoren. Hala ere, lauki mota guztiak ez zituzten berdin hauteman. Laukien arteko bariazioak ia beti hauteman zituzten (% 90), baina erronboak zailago hauteman zituzten (% 25-30).

Bestalde, interesgarria izan zen esperimentuaren errepikapen askotan ikusi zela erantzun zuzenen ehunekoak gora egin zuela pixka bat, baina igoera hori ez zela estatistikoki esanguratsua izan. Beste era batera esanda, belabeltzek dagoeneko bazeukaten formen propietate geometrikoak hautemateko gaitasuna, baina entrenamenduaren bidez gaitasun hori hobetu zezakeen.

Esperimentu hori garrantzitsua da, izan ere, gizakia ez den animalia batek propietate geometrikoak hautemateko gaitasuna duela erakutsi da lehenengo aldiz, eta, hortaz, frogatu da gaitasun hori modu independentean bereganatu ahal izan dela hainbat leinu ebolutibotan.

Erreferentzia bibliografikoa:

Schmidbauer, Philipp; Hahn, Madita; Nieder, Andreas (2025). Crows recognize geometric regularity. Science Advances, 11,15. DOI: 10.1126/sciadv.adt3718.

Egileaz:

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol Animalien Biologiako Katedraduna (erretiratua) da Malagako Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko maiatzaren 5ean: “Las cornejas negras aprueban en Geometría“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Belabeltzek Geometria gainditzen dute appeared first on Zientzia Kaiera.

Edurne Gaston

Claudia Joan Alexander (1959-2015) zientzialari kanadiar-estatubatuar nabarmena izan zen, geofisikan eta planetologian espezializatua. Lorpen zientifikoetatik haratago, emakumeen eta gutxiengoen defendatzailea izan zen STEM alorretan eta komunikatzaile zientifiko sutsua.

Claudia Joan Alexander 1959ko maiatzaren 30ean jaio zen Vancouverren (Kanada), nahiz eta familia Silicon Valleyra (Kalifornia, AEB) joan zen bera jaio eta hilabete gutxira. Ama korporazioko liburuzaina izan zen Intel multinazional teknologikoan, eta aita gizarte langilea zen; neba bat eta ahizpa bat zituen. Claudia izan zen zuriak nagusi ziren eskolako neska beltz bakanetakoa; hori zela eta, nahiko bakarrik eta isolatuta sentitu zen haurtzaroan. Irakurketan babestu zen, eta kazetari izatea zuen amets.

1. irudia: Claudia Joan Alexander zientzialari kanadiar-estatubatuar nabarmena izan zen, geofisikan eta planetologian espezializatua. (Iturria: NASA)

Gurasoek, ordea, alabak zerbait “baliagarria” ikas zezan nahi zuten, ingeniaritza, esaterako. Uda batez, NASAren Ames Ikerketa Zentroko ingeniaritza-sailean hasi zen aldi baterako lanean. Han izan zuen planetologiaren berri, eta berak uste baino errazagoa eta liluragarriagoa zen arlo bat ezagutu zuen. Artizarrera Pioneer misioa egin zuten garaia zen, eta Voyager zundak kanpoko eguzki sisteman zehar ibili ziren garaia.

Ibilbide akademiko bikaina eta ibilbide profesionalaren hasiera

Geofisikako –Lurra fisikaren ikuspegitik aztertzen duen zientzia– lizentziatura lortu zuen Alexanderrek Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeleyn, 1983an. Ikasten jarraitu zuen eta geofisika eta fisika espazialeko maisutza-gradua egin zuen Kaliforniako Unibertsitatean, Los Angelesen. 1985ean amaitu zuen. Masterreko tesian Artizarreko ionosferako muturreko erradiazio ultramoreko eguzki-bariazioak sakonago aztertu zituen, Pioneer orbitatzailearen datuak erabilita. Handik urte batzuetara, 1993an, Zientzia Atmosferiko, Ozeaniko eta Espazialetako doktoregoa lortu zuen Michigango Unibertsitatean, eta espazioko plasmaren fisikan espezializatu zen.

Handik gutxira hasi zuen ibilbide profesionala Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuan plaken tektonika aztertzeko kontratuarekin. NASAra itzuli zen gero, Ames Ikerketa Zentrora zehatz esateko, eta Jupiterren ilargiak behatu zituen. 1986an NASAk Kalifornian zuen Zurrusta Propultsio Laborategira (Jet Propulsion Laboratory, JPL) joan zen, NASArentzat tripulaziorik gabeko espazio-ontziak eraikitzen eta martxan jartzen dituen zentrora. Ia hogeita hamar urte egin zituen han, hil zen arte.

Urteen poderioz Claudia Alexander damutu egin zen lan munduan sartzerako doktoratu ondoko bat egin ez izanaz, bere ustez etapa hori “funtsezkoa da galdera zientifiko bakarrean kontzentratu eta ibilbide batean behar diren oinarriak finkatzeko argitalpenak sortzeko”, eta hori egitea oso zaila da lan munduan, hainbat egiteko baitzuen eta denbora gutxiegi guztiak egiteko.

Zurrusta Propultsio Laborategia: Galileo, Rosetta eta Cassini

JPLko misio espazialekin zuen konpromisoa ia berehalakoa izan zen. Galileo espazio-ontziko plasma-uhinen tresnaren koordinatzaile zientifikoa izan zen, 2003an amaitu zen misioaren azken faserako proiektuaren buru izan aurretik. Jupiterren atmosferako datuak bildu zituen, beste 21 ilargi aurkitu zizkioten planetari eta Ganimedes sateliteak azalerari lotutako exosfera bat duela jakin zuten; beraz, ordura arte ilargi inaktiboa zela uste zen arren, ideia hori berriro aztertu egin behar izan zuten. Alexanderrek bereziko garrantzia izan zuen misio horretako baliabide teknikoak eta giza baliabideak kudeatzerakoan eta datuak interpretatzerakoan.

2. irudia: Claudia Joan Alexander emakumeen eta gutxiengoen defendatzailea izan zen STEM alorretan. (Argazkia: NASA – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commos)

2000. urtetik 2015ean hil zen arte, Europako Espazio Agentziaren –ESA, ingeleseko siglengatik– Rosetta misioari NASAk egindako ekarpenaren arduraduna izan zen Claudia; misio horren egitekoa 67P/ Churyumov –Gerasimenko kometa aztertu eta kometa horretan lurreratzea zen. Bere arduren artean zegoen 35 milioi dolarreko tresnak gainbegiratzea eta NASAren Espazio Sakoneko Saretik jarraipena eta nabigazioa egitea. Lankidetzarako ikuspegia izateari esker, Alexanderrek hainbat herrialde eta diziplinatako talde zientifikoak uztartzea lortu zuen.

Galileo eta Rosettaz gain, Alexanderrek Saturnora egindako Cassini-Huygens misioari ere ekarpenak egin zizkion, eta bere egin zituen komunikaziorako eta dibulgaziorako egitekoak, Saturnoren inguruko zientziaren ezagutza sakona behar baitzen.

Alexander Ameriketako Estatu Batuetako Geofisikako Batasuneko kide izan zen, non dibertsitatearen batzordeko buru izan baitzen, hezkuntzan eta Lurraren eta espazioaren dibertsitatean oinarrituz. Emakume Geozientzialarien Elkarteko kide ere izan zen.

Gutxiengoen defendatzailea STEM arloetan

Zientzia eta komunikazioa banaezinak ziren berarentzat: inspiratzea zuen xede. Claudia Alexander emakumeen eta gutxiengoen defendatzailea izan zen zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematiken (STEM) alorretan; Michigango Unibertsitatean ikasle gazteen mentorea izan zen, bereziki STEM interesatzen zitzaien emakume gazte beltzena; goi-mailako ikasketetan jarraitzera sustatu zituen eta diziplinan ordezkaritza zutela sentitzera. Zientzialari honek zientzian ez ezik, ahalduntzen lagundu zien haien bizitzetan ere arrastoa utzi zuen.

Arlo profesionaletik harago, idaztea ikaragarri gustatzen zitzaion Alexanderri. Haurrentzako liburuak idatzi zituen, eta zientzia fikzioan sartzen ere ausartu zen. Idazteaz gain, tenisean jolastea gustatzen zitzaion, zaldian ibiltzea eta bidaiatzea.

Hainbat izendapen eta aintzatespen jaso zituen bizi zela, esaterako: University of Michigan Woman of the Year Giza Harremanetan (1993), Zientzia Atmosferiko, Ozeaniko eta Espazialetako ikasle ohien merezimenduaren saria (2002), eta Emerald Honor for Women of Color in Research & Engineering (2003). 2007an Claudia Alexander beka ematen hasi ziren bere ohorez, Michiganeko Unibertsitateak baliabide mugatuak dituzten ikasleei ematen dien laguntza zientzia klimatiko eta espazialetan eta/edo ingeniaritzan espezializa daitezen.

3. irudia: Rosetta misioko zientzialariek 67P/ Churyumov-Gerasimenko kometaren ezaugarrietako bati C. Alexander Gate izena jarri zioten bere ohorez. (Iturria: NASA)

Claudia Joan Alexander 2015eko uztailaren 11n hil zen bularreko minbiziaren ondorioz, hamar urtez gaixotasunaren aurka borrokan aritu ondoren. 2015ean betikotu zuten bere legatua, Rosetta misioko zientzialariek 67P/ Churyumov-Gerasimenko kometaren ezaugarrietako bati C. Alexander Gate izena jarri ziotenean bere ohorez. Michigango Unibertsitateak eta AEBko Elkarte Astronomikoko Planetologiako Atalak urtero ematen dituzte sariak bere oroimenez.

Iturriak

• Betz, Eric (2015). Pioneering Rosetta mission scientist Claudia Alexander dead at 56, Astronomy Magazine, 2015eko uztailaren 13a
• Singer, Kelsi (2011). Claudia Alexander: Be prepared to be flexible in your career, Women in planetary Science, 2011ko otsailaren 3a
• 67P/Churiumov-Guerasimenko, Wikipedia
• Gombosi, T. I. (2016). Claudia Joan Alexander (1959–2015), EOS, 2016ko urtarrilaren 12a
• Claudia Alexander, Wikipedia

Egileaz:

Edurne Gaston Estanga elikagaien zientzia eta teknologiako doktorea da. Gaur egun, zientzia eta teknologiaren ezagutza zabaltzea sustatzen duten erakundeen proiektuak kudeatzen ditu.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko uztailaren 24an: “Claudia Joan Alexander, pionera en la educación espacial y científica”.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Claudia Joan Alexander, espazioaren eta zientziaren hezkuntzan aitzindaria appeared first on Zientzia Kaiera.

Iker Badiola Etxaburu

Antibiotikoekiko erresistentzia garatzen duten bakterioak osasun-arazo bihurtu dira, eta etorkizuneko mehatxu garrantzitsuenetariko bat direla esan genezake. Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, 2050erako baliteke urtero hamar milioi pertsona hiltzea antibiotikoekiko erresistenteak diren bakterioek kutsatuta. Hori ekiditeko, oinarrizko helburutzat hartzen dira antibiotikoen erabilera zuzenagoa eta bakterio superresistenteen kontrako antibiotiko berriak sortzea. Oraingoan, Erresuma Batuko Warwick-eko Unibertsitatean egindako aurkikuntza batek sortu du itxaropena bakterio superresistentei aurre egiteko borrokan.

Botika berrien aurkikuntzan sarri egon dira zorizko gertaerak. Beharbada, entzutetsuena Albert Flemingek esperimentuak egiteko zituen mikroorganismo-plaketariko bat Penicillium  onddoak kutsatu zuenekoa da. Itxura denez, Fleming doktoreak jai egun batzuk hartu zituen, eta, bueltatu zenean, bakterioak zituen plaketariko bat onddo batek kutsatuta zegoen, eta onddoa zegoen inguruan ez zen bakteriorik hazten. Abiapuntu hori izan zuen gizateriaren historiako aurkikuntza farmazeutiko garrantzitsuenetarikoak, eta, ondorioz, Flemingek Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1945. urtean. Antzerako zerbait gertatu zen Hans Peter Frey biologoak ziklosporina aurkitzen lagundu zuenean. Freyk enpresa farmazeutiko suitzar batean lan egiten zuen; oporretan Norvegian zela, lurreko lagin batzuk jaso zituen eta lan egiten zuen konpainiaren laborategietara eraman zituen. Lagin haietatik ziklosporina isolatzea lortu zen, eta, gaur egun, immunoezabatzaile moduan erabiltzen da, batez ere bihotzeko transplanteak egin ondoren errefusa saihesteko.

Irudia: antibiotikoekiko erresistenteak diren bakterio patogeno Gram-positiboen aurkako jarduera areagotzea. (Argazkia: J. Am. Chem. Soc. 2025, 147, 44, 40554-40561)

Oraingo honetan, zorizko aurkikuntzari premetilenomizina C laktona deritzo, Streptomyces coelicolor bakterioak sortzen duen metilenomizina A antibiotikoaren bitartekari bat. S. coelicolor lurzoruan dagoen bakterio bat da; 1965. urtean zientzialariek ikusi zuten metilenomizina A antibiotikoa sortzeko gai zela, eta antibiotiko hori erabilgarria zela hainbat mikroorganismo patogenoren aurka. Azken urteotan, Warwickeko Unibertsitateko ikertzaile talde batek, Gregory Challis doktorearen gidaritzapean, metilenomizina A-ren ekoizpenean sakondu du, eta, horretarako, S. coelicolor bakterioaren hainbat gene manipulatu dituzte. Ekoizpen-prozesua sakon aztertzean, ikertzaileek ikusi dute metilenomizina A sortu aurretik premetilenomizina C laktona konposatua sortzen dela bitartekari moduan; baina prozesu kimikoa hain da azkarra, ezen naturalki gertatzen denean bigarren horren aztarnarik ez baita gelditzen.

Geneak manipulatzean, prozesua premetilenomizina C laktonaren ekoizpenean gelditzea lortu zuten 2017. urtean, Challisen laborategian doktorego-tesia egiten ari zen ikertzaile bati bururatu zitzaion bitartekari horren gaitasun antimikrobianoa neurtzea. Ezustekoa itzela izan zen. Premetilenomizina C laktona gai zen mililitroko mikrogramo bakar batekin Staphylococcus aureus andui erresistenteak hiltzeko; metilenomizina A-k, berriz, 256 mikrogramo mililitroko kontzentrazioan egiten zuen. Erresistentzia neurtzean ere emaitza positiboak lortu zituzten. Gernu-infekzio larriak sortzen dituen Enterococcus faecium bakterioa 28 egunetan kontaktuan jarri zuten, dosi txikitan, vanomizinarekin eta premetilenomizina C laktonarekin. Vanomizinarekin tratatzean, 28 egun pasatu ondoren E. faeciumek erresistentzia garatzen zuen, eta, behin erresistente bihurtuta, berau hiltzeko 8 aldiz kontzentrazio handiagoa erabili behar zen; aldiz, premetilenomizina C laktonarekin, 28 egun igaro ondoren, ez zen garatzen erresistentziarik, eta E. faecium hiltzeko gutxieneko kontzentrazioa berdina zen. 2025. urtean lortu da premetilenomizina C laktona modu industrialean sortzea, eta laster klinikan erabilgarri izatea espero da.

Flemingen, Freyren edo Challisen ikertaldeko ikertzaileek egin zituzten aurkikuntzetan zortea giltzarri izan zela esan dezakegu. Nik uste dut, ordea, guztiek beste osagai bat dutela amankomunean: jakin-mina. Ikertzailearen sen moduan ere ezaguna den jakin-min horrek eraman zituen guztiak ere aukera berriak bilatzera.

Erreferentzia bibliografikoak:

• Bryson, Bill (2019). The Body: A Guide for Occupants.Doubleday. ISBN:‎ 0385539304.
• Corre, Christophe; Idowu, Gideon A.; Song, Lijiang; Whitehead, Melanie E.; Alkhalaf, Lona M.; Challis, Gregory L. (2025). Discovery of Late Intermediates in Methylenomycin Biosynthesis Active against Drug-Resistant Gram-Positive Bacterial Pathogens. Journal of the American Chemical Society, 147,44. DOI: 10.1021/jacs.5c12501

Egileaz:

Iker Badiola Etxaburu (@ikerbadiola.bsky.social) EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko irakaslea eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako zuzendaria da.

The post Zoriz aurkitu den antibiotiko batek bakterio superresistentei aurre egiteko balio lezake appeared first on Zientzia Kaiera.

Laura Arellano-García, Saioa Gómez-Zorita, María Puy Portillo eta Iñaki Milton-Laskíbar

Obesitatea gaixotasun metaboliko kronikoa da, osasunean eragin negatiboak sortzen dituen gehiegizko gantz-ehunaren metaketak ezaugarritzen duena. Nahiz eta obesitatearen garapena denboran mantentzen den energia-balantze positibo baten ondorioa izan, errealitateak erakusten du gaixotasun hori askoz ere konplexuagoa dela.

Izan ere, hainbat faktore etiologiko identifikatu dira obesitatearen garapenean eragina dutenak. Horien artean, gero eta arreta handiagoa berenganatu dute hesteko mikrobiotaren asaldurek (disbiosi izena ematen zaie). Izatez, ikerketa ezberdinek erakutsi dute pertsona obesoen hesteko mikrobiotaren osaera pertsona osasuntsuek dutenaren ezberdina dela.

Testuinguru honetan, abian dira hainbat ikerlan, aztertzeko ea obesitatearen tratamendurako estrategia lagungarria izan daitekeen pertsona obesoen hesteko mikrobiotaren osaera moldatzea (mikrobiota osasuntsu bat lortzeko).

Hesteko «mikrobiota obesoak» dituen inplikazioak osasunean

Hesteko mikrobiota mikroorganismo-komunitate (nagusiki, bakterioak) konplexua da, ostalariaren (gure) osasunerako garrantzitsuak diren funtzio ezberdinak erregulatzen dituena. Funtzio horien artean daude, besteak beste, nutrienteen digestio, xurgapena eta metabolismoa, edota erantzun immunearen erregulazioa1.

Hori gertatzeko, ordea, ezinbestekoa da mikrobiotaren osaera osasuntsua izatea (eubiosi gisa ezagutzen dena). Nahiz eta mikrobiotaren «osaera estandarrik» ez den existitzen (hainbat faktoreren menpe dagoelako), oro har, osasuntsutzat jo liteke mikroorganismo-aberastasun handia, hesteko hesi-funtzio egokia eta hanturaren aurkako efektua duten metabolitoak ekoizten dituen mikrobiota. Aitzitik, obesitatea duten pertsonen mikrobiotak ezaugarri hauek lituzke; aberastasun txikiagoa, bitartekari hantura-eragileen ekoizpen handitua eta hesteko hesi-funtzioaren galera (1. irudia).

Irudia: obesitatea duten banakoen hesteko mikrobiotaren ezaugarriak. F/B: Firmicutes/Bacteroidetes ratioa, KLGA: kate laburreko gantz-azidoak, LPS: lipopolisakaridoa.Probiotikoak eta obesitatea: zer dira eta nola funtzionatzen dute

Definizioz, probiotikoak, kantitate egokian hartuta, osasunerako efektu onuragarriak dituzten mikroorganismoak dira2. Nahiz eta probiotikoen erabilpena nagusiki asaldura gastrointestinalen kudeaketara bideratzen den, baliagarriak izan daitezke obesitatearen tratamendurako ere.

Izatez, ikusi da probiotikoen kontsumoak (bakterio-andui bakarra edo nahasketak) gorputz-pisuaren, gorputzeko gantz-edukiaren edo/eta gerri-perimetroaren murrizketa esanguratsuak eragiten dituela obesitatea duten pertsonetan3.

Efektu horiek bideratzen dituzten ekintza-mekanismoak guztiz ezagutzen ez diren arren, hainbat ikerlanek azpimarratzen dute probiotikoen kontsumoak eragiten duen hesteko mikrobiotaren modulazioa. Horren ondorioz, mikrobiotaren osaera egokia faboratzen da, hanturaren aurkako bitartekariak ekoiztuko baititu (kate laburreko gantz azidoak, nagusiki)3.

Bestalde, hainbat ikerlanek erakutsi dute probiotikoen kontsumoak eragina duela janguraren erregulazioan ere. Efektu hori probiotikoek heste-garun ardatzean duten eraginak azaltzen du. Horrela, animalietan egindako ikerlanek erakutsi dute probiotikoen administrazioak asetasun-hormonen (hala nola YY peptidoa, glukagoiaren antzeko 1 peptidoa eta kolezistokinina) gene-adierazpena handitzen dutela kolonean, hipotalamoko neurona anorexigenikoen (jangura murrizten dutenak) gene-adierazpena handitzearekin batera (propiomelanokortinak eta kokainak eta anfetaminak erregulatutako transkriptoa, besteak beste)4.

Era berean, ikusi da probiotikoen administrazioak eragindako hesteko mikrobiotaren modulaziotik eratorritako kate laburreko gantz azidoek zeresana dutela janguraren erregulazioan. Horrela, probiotikoen administrazioak butirato-ekoizpena handitzen duela frogatu da, zeinak glukagoiaren antzeko 1 peptidoa hormonaren sintesian eta jarioan parte hartzen duten geneen adierazpena kitzikatzen baitu4.

Azkenik, aipatzekoa da, baita ere, probiotikoen administrazioa odoleko grelina-mailaren normalizazioarekin lotzen dela, zeina handiagotuta egoten baita pertsona obesoetan5. Kontuan izanik grelinak jangura handitzen duela, obesitatearen tratamendurako beste estrategia bat izan daiteke haren mailak balio normaletara murriztea5.

Probiotikoen erabilpenak dituen mugak eta alternatiba posibleak

Ebidentzia zientifikoak probiotikoak obesitatearen tratamenduan erabilgarriak izan daitezkeela erakusten duen arren, badituzte zenbait muga. Muga nagusia hau da: probiotikoak hartzeak inplikatzen du bizirik dauden bakterioak irensten ari garela. Horrek infekzio sistemikoak pairatzeko edota hesterako translokazio bakterianoa garatzeko arriskua dakar, bereziki gaixo dauden pertsonek hartzen badituzte6.

Ondorioz, inaktibatutako probiotikoak erabiltzea proposatu da alternatiba gisa. Izan ere, ikerlan ezberdinek erakutsi dute bakterio probiotikoak bizirik egotea ez dela ezinbestekoa osasunean efektu onuragarriak izan ditzaten. Horrela, ikusi da probiotikoen onurak bakterioek dituzten osagaiek eragiten dituztela (peptidoglikanoak, azido teikoikoak edota gainazal-proteinak, besteak beste), eta ez bakterioek hestea kolonizatzeak (uste zen bezala).

Izatez, bakterioen inaktibazio-prozesuak (beroa, presioa edo/eta ultrasoinuak aplikatuz), konposatu bioaktibo horien eskuragarritasuna handitu dezake. Horrek azalduko luke, hein handi batean, inaktibatutako probiotikoak jatorrizko probiotiko biziak baino eraginkorragoak izatea sarritan.

Nahiz eta inaktibatutako probiotikoen inguruko ebidentzia mugatua izan, argitaratutako hainbat lanek frogatu dute euren eraginkortasuna. Obesitatearen kasuan, animaliekin zein gizakiekin egindako ikerlanek erakutsi dute inaktibatutako probiotikoek gorputz-pisua eta gantz-masa murrizten lagundu dezaketela7.

Nabarmendu behar da, gainera, inaktibatutako probiotikoak eraginkorrak direla obesitatearekin lotzen diren osasun-asalduren (gibel-esteatosia eta intsulinarekiko erresistentzia) kudeaketan ere7. Hori jakinik, orain, erronka nagusia izango da konposatu bakteriano eraginkorrenak identifikatu eta horietan oinarritzen diren tratamendu pertsonalizatu eta efizienteak garatzea.

Laburbilduz, eskuragarri dagoen ebidentzia zientifikoak erakusten du probiotikoak tresna baliagarriak izan daitezkeela obesitatearen tratamendurako. Probiotikoek obesitatean dituzten efektu onuragarriak, nagusiki, hesteko mikrobiota egokia berreskuratzeak eta heste-garun ardatzaren erregulazioak bideratzen dituzte. Azken urteetan egindako ikerketen arabera, probiotikoek ez dute bizirik egon behar aipatutako onurak lortzeko. Horrek, berriz, tratamendu seguru eta eraginkorragoak garatzen lagundu dezake.

Erreferentzia bibliografikoa:

• [1] Peluzio, Maria do Carmo Gouveia; Martinez, J. Alfredo; Milagro, Fermin I. (2021). Postbiotics: Metabolites and mechanisms involved in microbiota-host interactions. Trends in Food Science & Technology, 108, 11-26. DOI: 0.1016/j.tifs.2020.12.004
• [2] Vandenplas, Yvan; Huys, Geert; Daube, Georges. (2015). Probiotics: An update. J. Pediatr. (Rio J.), 91, 6–21. DOI: 10.1016/j.jped.2014.08.005
• [3] Wiciński, Michał; Gębalski, Jakub; Gołębiewski, Jakub; Malinowski, Bartos (2020). Probiotics for the Treatment of Overweight and Obesity in Humans-A Review of Clinical Trials. Microorganisms, 8(8), 1148. DOI: 10.3390/microorganisms8081148
• [4] Yadav, Hariom; Lee, Ji-Hyeon; Lloyd, John; Walter, Peter; Rane, Sushil G. (2013). Beneficial metabolic effects of a probiotic via butyrate-induced GLP-1 hormone secretion. Journal of Biological Chemistry, 288, 25088–2597. DOI: 10.1074/jbc.M113.452516
• [5] Schellekens, Harriët; Torres-Fuente, Cristina; van de Wouw, Marcel; Long-Smith, Caitriona M.; Mitchel, Avery; Strai, Conall; Berding, Kirsten; Bastiaanssen, Thomaz F. S.; Re, Kieran; Golubeva, Anna V.; Arboleya, Silvia; Verpaalen, Mathieu; Pusceddu, Matteo M.; Murphy, Amy; Fouhy, Fiona; Murphy, Kiera; Ross, Paul; Roy, Bernard L.; Stanton, Catherine; Dinan, Timothy G.; Cryan, John F. (2021). Bifidobacterium longum counters the effects of obesity: Partial successful translation from rodent to human. EBioMedicine, 63, 103176. DOI: 10.1016/j.ebiom.2020.103176
• [6] Doron, Shira; Snydman, David (2015). Risk and safety of probiotics. Clinical Infectious Diseases, 60(S2), S129-134. DOI: 10.1093/cid/civ085
• [7] Arellano-García, LAura Isabel; Portillo, María P.; Martínez, J. Alfredo; Courtois, Arnaud; Milton-Laskibar, Ikañi. (2025). Postbiotics for the management of obesity, insulin resistance/type 2 diabetes and NAFLD. Beyond microbial viability. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 65(29), 6209–6232. DOI: 10.1080/10408398.2024.2437143

Egileez:

Laura Arellano-García, Saioa Gómez-Zorita, María Puy Portillo eta Iñaki Milton-Laskíbar EHUko Farmazia Kafultateko Farmazia eta Elikagaien Zientziak Saileko eta CIBEROBN Obesitatearen Fisiopatologia ikerketa sareko ikertzaileak dira.

The post Probiotikoen erabilgarritasuna obesitatearen tratamendurako appeared first on Zientzia Kaiera.

Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoko (UAM) ikerketa-taldeek, Sendaviva natura parkearekin elkarlanean, gorotzen azterketa genetikoak otsoen dieta zehaztasun osoz, harrapatu beharrik izan gabe, berreraikitzea ahalbidetzen duela frogatu dute.

Iberiar otsoek (Canis lupus signatus) aztarna ikusezinak uzten dituzte gorozkietan. DNAren zatiek zer espezie eta zer proportziotan kontsumitzen duten identifikatzeko aukera eskaintzen die zientzialariei. Lana Scientific Reports aldizkarian argitaratu dute eta ‘DNA metabarcoding’ izeneko teknikak harrapakari handien elikadurari (haien kontserbaziorako funtsezko alderdia da) buruzko azterlan zehatzagoak egiteko aukera zabaltzen du.

Irudia: harrapakari handien kontserbaziorako funtsezko alderdia da eta, ‘DNA metabarcoding’ izeneko teknikak haien elikadurari buruzko azterlan zehatzagoak egiteko aukera zabaltzen du. (Argazkia: Natalia García Prieto – Pexels lizentziapean. Iturria: Pexels.com)

Teknika horretan, lagin batean dauden DNA zatiak (kasu honetan gorozkiak) atera eta modu masiboan sekuentziatzen dira, gero datu baseekin alderatzeko, zati horiek zer espezierenak diren identifikatzeko. Espezie bakoitzak “barra kode” berezi bat du, eta, horri esker, identifikatu egin daitezke, baita ilearen, hezurren edo lumaren arrastorik geratzen ez denean ere.

Tradizioz, haragijaleen dieta aztertzeko, gorozkietan edo urdailetan zeuden hondar fisikoak (ileak, hezurrak, lumak) behatu ohi ziren, baina prozedura neketsua eta mugatua zen. “Teknika honi esker, gorozkien lagin bati esker, otsoak azken egunetan zer jan duen jakin dezakegu”, azaldu du Jabi Zabalak, EHUko ikertzaile eta lanaren egile nagusiak.

Nafarroan egindako kontrolatutako esperimentua

Metodoa fidagarria den egiaztatzeko (aldez aurreko azterketak ingurune naturalean jasotako gorozkietan oinarritzen zirenez, ez zen izaten irentsitakoari edo proportzioei buruzko informaziorik izaten), taldeak esperimentua diseinatu zuen Sendaviva (Nafarroa) natura parkean. 42 egunez, otsoak sei dieta ezberdinekin elikatu zituzten, proportzio ezberdinetan. Dietak bederatzi ornodun espezieren nahasketa ezagunez osatuta zeuden (oreinak, basurdeak, oilaskoak edo untxiak).

Guztira, 50 gorozki lagin jaso eta laborategian aztertu zituzten. “Horrez gain, ‘primer’ blokeatzaileen erabilera ere probatu genuen. DNAren sekuentzia txikiak dira, eta otsoaren material genetikoak (oso ugaria izaten da gorozkietan) bere harrapakinena ezkutatzea eragozten du”, zehaztu du Xabier Cabodevillak, ikerlanaren egileak.

Analisiek erakutsi zutenez, sekuentzia genetikoen ugaritasun erlatiboak modu leialean islatzen zuen dieta esperimentalen benetako konposizioa. Blokeatzailerik gabe, ereduak dietaren aldakuntzaren % 81,5 frogatu zuen, aurreko lanen emaitzak gaindituz. Blokeatzaileak handitu egin zuen harrapakin irakurketen ehunekoa (% 5,6tik % 34,5era), nahiz eta zehaztasuna pixka bat murriztu eta okerreko detekzio gehiago (“positibo faltsuak”) sartu. Azterketak, gainera, agerian utzi zuen gorozkien lagin bakoitzak azken 1,5 eta 1,8 egun arteko tarteko dieta islatzen duela eta horrek azterketaren denbora mailako esparrua mugatzea ahalbidetzen du.

Kontserbaziorako funtsezko tresna

Horrenbestez, emaitzek agerian utzi dute ‘DNA metabarcoding’ teknika haragijale handien dieta aztertzeko teknika fidagarria eta kuantitatiboa dela. Ugariak dira bere aplikazioak:

• Kontserbazioa eta kudeaketa: harrapakin naturalen eskuragarritasuna ebaluatzen eta abeltzaintzarekin gertatu ohi diren gatazkak gutxitzen laguntzen du.
• Ekologia trofikoa: elikadura sareak berreraikitzen eta harrapakariek ekosistemetan betetzen duten rola ulertzen laguntzen du.
• Espezie mehatxatuen jarraipena: behatzeko zailak diren animalien (hartzak, katamotzak edo felido handiak, adibidez) kasuan azterlanak egitea errazten du.

“Ikerketa honek erakusten du teknikak otsoen benetako dietari buruz aurrekaririk gabeko ezagutza eskaintzen duela. Iberiar penintsulan horien kontserbazioa kudeatzeko eta, aldi berean, abeltzaintza estentsiboan izaten dituen inpaktuak zehaztasun handiagoz ebaluatzeko eta baterako existentziarako estrategia eraginkorragoak diseinatzeko ezinbesteko aurrerapena da”, adierazi du Pablo Acebesek, UAMeko ikertzaile eta lanaren egileak.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Gorozkietan ezkutuan dagoen DNAk zehaztasun osoz erakusten du iberiar otsoen dieta“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Zabala, Jabi; Acebes, Pablo; Madeira, María J.; Fernández, Efrén; Gómez-Moliner, Benjamín Juan; Cabodevilla, Xabier (2025). Metabarcoding provides accurate estimation of volumetric diet composition in a top predator despite interference from blocking primers. Scientific Reports, 15, 29033. DOI: 10.1038/s41598-025-14837-9

The post Iberiar otsoen dieta gorozkietan dagoen DNA bidez berreraikia appeared first on Zientzia Kaiera.

Alejandra Melfo Fisikan lizentziatu zen Andeetako Unibertsitatean (Venezuela) eta Astrofisikan doktorea da (SISSA, Italia). Gaur egun irakaslea da Andeetako Unibertsitatean. Bere karreraren zatirik handiena energia handiko fisika ikertzen eman du, bereziki bateratze handiko teoriei eta akats topologikoei lotuta.

Berriki, glaziarren ikerketa eta kontserbazioa izan ditu aztergai, zehazki Pico Humboldt mendian dagoen La Corona glaziarrarena; izan ere, Venezuelako azken glaziar tropikala da, eta klima aldaketaren eta berotze globalaren ondorioz arriskuan dago. Halaber, zeregin aktiboa izan du bere herrialdean, ingurumen sentsibilizazioaren eta heziketaren esparruan.

Alejandra Melfo eta Jorge Drexlerrek Despedir a los glaciares abestia egin zuten (Salvavidas de hielo albuma, 2017), glaziarrak desagertzearen eta horrek eragindako ondorioen inguruko kezka aditzera emateko.

Zein da zure ikerketa arloa?

Ia 30 urte eman nituen fisika teorikoaren arloan, bereziki energia handiko fisikaren arloan, edo, bestela esanda, oinarrizko partikulekin lanean. Duela hamar urte ibilbidea aldatu nahi nuen eta biologian murgildu naiz, eremu glaziarren ekologiari eta mikrobiologiari lotutako zenbait proiektutan, eta, zehazki, Venezuelako azken glaziarren desagerpenari lotuta, bertan bizi bainaiz.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Aukera bat izango litzateke esatea ezagutza areagotzea eta zientziaren arloko galderei erantzutea gustuko dudala, edo, berriki, ingurumena kontserbatzeko premia dibulgatzea gustuko dudala, baina ez da egia. Izan ere, ikerketa munduko gauzarik dibertigarriena da, bizitza adierazgarri egiten duen lana baita. Nire herrialdeko egoeraren ondorioz (krisia eta unibertsitateen kolapsoa) beste arlo batzuetan lan egin behar izan dut, hala nola dibulgazio zientifikoaren esparruan, baina denbora gehiago eman nahiko nuke ikertzen.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Ez nuke halakorik esango. Zientzialari ezagunak beti erreferentetzat hartzen ditugu, baina baita hain ospetsuak ez direnak ere. Zientzia egitean gehien gustatzen zaidan gauzetako bat da errealitatean lana taldean egin behar dela, bestek ikertzaile batzuekin lankidetzan aritzen garelako, edo, ezagutzen ez ditugun arren, haien lana jarraitu eta haiek egindakoaren gainean eraikitzen dugulako. Beti dago lanbidea erakusten digun tutore bat, eta hori da gure abiapuntua, baina esan nahiko nuke taldea dela erreferentziazko benetako figura, taldekako lana baita.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Bada, beti buruan galdera esanguratsuak dauzkagu; adibidez, partikulen fisikaren arloan lan egiten nuenean neure buruari zera galdetzen nion: «existitzen al dira monopolo magnetikoak?» edo «zein da bateratze handiaren eskala, indar guztiak indar bera osatzen dutenean? eta hori gertatu al zen unibertsoa gaztea zenean?». Gaur gaurkoz, honako hau izango litzateke: «zer nolatan dago bizi forma bakarra gure planetan, denok erabiltzen dugun molekula berarekin (bakterioetatik hasi eta elefanteetaraino)?». Baina, errealitatean, erantzun ditzakegun galdera txikietan zentratzen gara, edo, behintzat nik beti horrela ikusi izan dut. Hortaz, anbizio txikiagoko galderak egiten dizkiogu gure buruari, hala nola: «zer gertatuko da izotzean bizi diren bakterioekin glaziarra urtzen denean? Ekosistema berriaren parte izango dira?». Eta horrela eraikitzen goaz. Ezagutza sendoarekin lagundu nahiko nuke, aurrerago beste pertsona batzuek ezagutza horretatik abiatuta eraiki ahal izateko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Egin dezala. Izugarri disfrutatuko du. Bestela, bizitza erdia eman dezake gauza bat egiten, eta aurrerago beste toki batean hutsetik hasi; beraz, aurrera, beldurrik gabe.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko azaroaren 8an: “Alejandra Melfo: «Me gustaría contribuir con conocimiento sólido, desde el que otras personas puedan construir más adelante».

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Alejandra Melfo: «Ezagutza sendoaren bitartez lagundu nahiko nuke, aurrerago beste pertsona batzuek ezagutza horretatik abiatuta eraiki ahal izateko» appeared first on Zientzia Kaiera.

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Autobusean edo metroan txartela makinara hurbildu, BEEP! entzun, eta listo: bidaia ordainduta. Ekintza azkar eta ia magikoa dirudi, baina atzean badago azalpen zientifiko eta teknologiko oso interesgarri bat. Nola daki makinak nor zaren edo baliozko txartela duzun, ukitu ere egin gabe?

RFID (Radio Frequency Identification) teknologiari esker gertatzen da hori guztia: irrati-uhinak erabiliz, txartelak eta irakurgailuak informazioa trukatzen dute segundo baten barruan. Bideo honetan ikusiko duzu nola jasotzen duen txartelak energia bateriarik gabe, nola bidaltzen diren datuak airez eta zergatik den sistema hori segurua. Hurrengoan BEEP! entzuten duzunean, jakingo duzu zer gertatzen ari den benetan.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola funtzionatzen du RFID txartel batek? appeared first on Zientzia Kaiera.