Zientzia Kaiera

Zergatik zabaltzen dira metalak berotzen direnean? Egunero ikusten dugun fenomenoa da, nahiz eta askotan oharkabean pasatzen zaigun: trenbideetan, zubietan edo metalezko objektu beroetan. Gaurko bideoan fisikaren eta kimikaren arteko zalantza klasiko horri erantzungo diogu.

Berotzean, metalaren barruko atomoek energia gehiago hartzen dute eta dardara handiagoz mugitzen hasten dira. Mugimendu horrek atomoen arteko tarteak handitzea eragiten du, eta ondorioz material osoa zabaltzen da. Metalen egitura bereziari esker, efektu hori bereziki nabarmena da, eta horregatik hartu behar izaten da kontuan ingeniaritzan eta eguneroko eraikuntzetan. Hurrengoan beroarekin zabaltzen den metala ikusten duzunean, gogoratu: zure aurrean atomoen dantza txiki bat gertatzen ari da.

“Zergatik gertatzen dira gauzak” Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Zergatik zabaltzen dira metalak berotzen direnean? appeared first on Zientzia Kaiera.

Oinarrizko partikula bakoitza bi kategoria horietakoren batean sailkatuta dago. Bosoien izaera kolektibista da eta mugitzen gaituzten indarren arduradunak dira; fermioien izaera, berriz, indibidualista da, eta gure atomoek kolapsatzea saihesten dute.

Gure munduaren dibertsitatearen atzean sinpletasun purua dago. Dena funtsezko 17 partikulek osatzen dute, eta masa edo karga desberdina izan arren, soilik oinarrizko bi mota daude: “bosoiak” edo “fermioiak”.

1. irudia: fermioiek isolatuta egon behar dute, eta bosoiek, berriz, toki berean elkarreragin dezakete.  (Ilustrazioa: Irene Pérez / Quanta Magazine).

Paul Dirac fisikariak 1945ean eman zuen diskurtso batean aipatu zituen bi termino horiek, eta bi partikulen erreinuak horien propietateak argitzen lagundu zuten bi fisikarien omenez izendatu zituen: Satyendra Nath Bose eta Enrico Fermi.

1924an Dacako (gaur egungo Bangladesh) Unibertsitatean ari zen lanean Bose. Urte batzuk lehenago, 1900. urtearen inguruan, Max Planckek objektu bero batek igortzen duen kolore bakoitzeko argiari buruzko lege bat proposatu zuen. (Plancken intuizioaren arabera, argi hori pakete diskretuetan edo “kuantoetan” igortzen zen, eta horrek markatu zuen mekanika kuantikorako bidea). Bosek Plancken legearen deribazio matematiko sendoago bat egin zuen. Albert Einsteini idatzi zion aldizkari aleman batean emaitza argitaratzen laguntzeko, eta berarekin lan egin zuen ideian sakontzeko.

Bose eta Einsteinen matematikek hainbat partikula berdin-berdinak izan daitezkeen egoera bat deskribatzen zuten; hots, karga, masa eta energia berekoak izateaz gain, denbora eta toki berean elkarrekin egoteko gai direnak. Argiaren partikulek, fotoiek, hori egiten dute. Besteak beste, laser bat uhin luzera berean sinkronizatutako fotoi ugariz osatuta dago, sorta bakar batean pilatuta, eta partikula horiei, gaur egun, bosoi esaten diegu.

Matematika horiek gauza gehiagotarako aplikatu ahal izan ziren, fotoiez gain. Gaur egun indar gisa hautematen dugun oro bosoi ugariren esfortzu kolektiboaren emaitza da. Fotoiak konbinatu egiten dira indar elektromagnetikoa sortzeko, eta beste bosoi batzuk nukleo atomikoa batera mantentzen duten indarraz arduratzen dira, gerora desintegrazio erradioaktiboa sortzeko. Fisikarien arabera, grabitatea sortzen duten balizko “grabitoiak” ere bosoiak dira. Halaber, oinarrizko indarretatik haratago, partikula konposatu jakin batzuek (hala nola helio atomoak) ere bosoien antzera jokatzen dute.

Hala ere, Bose eta Einsteinen matematikak ezin ziren elektroien kasuan aplikatu.

2. irudia: oinarrizko partikulen eredu estandarra. (Argazkia: Cush – jabari publikoa. Iturria Wikimedia Commons)

Fisikariak metaletako elektroiak aztertzen saiatu zirenean, kontraesan bitxiak aurkitu zituzten. Adibidez, elektroiek korronte elektrikoa garraiatzeko eta beroa mantentzeko moduaren artean ez zegoen koherentziarik. Bakoitza bere kabuz lanean ari zela aurkitu zuten arazoa, 1926an, Fermi eta Diracek: elektroiak ez dira bosoiak. Fotoiak ez bezala, elektroi berdin-berdinak ezin dira toki berean metatu. Hala ere, elektroi bakoitza besteengandik bereizi behar da gutxienez alderdi batean: kokapen, energia edo orientazio desberdina izan behar du. Partikula horiei gaur egun fermioi esaten diegu. (Beste fisikari batek, Pascual Jordanek, ideia bera ondorioztatu zuen, baina ez zuen aintzatespena jasotzeko garaiz argitaratu).

Fermioiek materiaren konplexutasuna ahalbidetzen duten. Elektroi pare batek ere ezin du leku bera okupatu atomo batean; hortaz, atomo batek elektroi gehiago dituen heinean, elektroiak geruza desberdinetan banatzen dira. Horrek sortzen ditu hidrogenoaren, helioaren, urrearen, zilarraren eta taula periodikoko gainerako elementuen propietate kimiko desberdinak.

Elektroiez gain, nukleo atomikoetan protoiak eta neutroiak sortzen dituzten quarkak ere fermioiak dira, neutrinoak bezalaxe. Halaber, fermioiek ez dute zertan funtsezko partikulak izan; material jakin batzuetan, esklusioaren matematikak berak betetzen dituzten elektroien taldeak daude. Esklusio horien artean dago, bestea beste Majoranaren fermioien konfigurazioa, egunen batean ordenagailu kuantikoak bultza ditzakeen konfigurazioa.

3. irudia: Satyendra Nath Bose (ezkerrean) Dacako Unibertsitateko fisikaria zen, eta ez zen oso ezaguna gaur egun bere izena duten partikula kolektibistak, bosoiak, deskribatzen zituen teoria bat asmatu zuenean. Enrico Fermik (eskuinean) euren independentzia mantentzen duten partikulen teoria bat garatu zuen aurrerago, eta gaur egun partikula horiek fermioi izenez ezagunak dira. Iturriak: Jabari publikoa.

Fermioi eta bosoien portaera kolektiboaren arteko aldea bigarren desberdintasun bati lotuta dago: spinarekin, hau da, biratzean nola aldatzen diren neurtzen duenarekin. Bosoiek spin balio osoak dituzte (adibidez, fotoiek unitate bakarra dute, eta grabitoiek, berriz, bi unitate). Hortaz, bosoi batek bira oso bat ematen duen bakoitzean, partikula bera lortzen da, ezaugarri matematiko berdinekin. Fermioiek, bestalde, spin balio erdiosoak dituzte; zehazki, ½ elektroien kasuan. Hortaz, bira oso bat ematen duen bakoitzean, elektroia ez da berdin mantentzen. Elektroiaren irudikapen matematikoak zeinu negatiboa hartzen du, eta berriro biratu behar da hasierako egoerara bueltatzeko.

Definitzen dituzten bi ezaugarri horiek hasiera batean independenteak ziruditen. Hala ere, 1939an, Markus Fierzek erakutsi zuen biak teoria kuantikoaren egitura matematikoaren ondorio direla, eta erlazio hori spinaren estatistikaren teorema izenez ezaguna da. (Bere tesia Wolfgang Paulik zuzendu zuen, eta frogaren bertsio hobetua argitaratu zuen hurrengo urtean).

Froga nahiko abstraktua da, baita fisikarientzat ere, eta intuitiboki azaltzen nahiko zaila da. Ondorioz, ekuazioak idazten saiatzen bagara Bose eta Einsteinen matematikak jarraituko dituen spin ½ko partikula batentzat, edo Fermi-Diracen estatistikaren menpeko 1 spin partikula batentzat, partikula teoriko horiek printzipio fisiko sakratuak urratuko lituzkete, hala nola kausalitatea.

Partikulen erreinuen kopurua espazioaren dimentsioaren araberakoa da. Spinaren estatistikaren teoremak erakusten du hiru dimentsioko gure munduan bosoiak eta fermioiak direla bi aukera bakarrak (bi partikula berdinak izateak zehazten duen hori birdefinitzen bada salbu). Horren arrazoia da partikula bat hiru dimentsiotan kiribilean biratu daitekeela, bere aurreko ibilbidearen azpitik igarota. Ez dago kiribilik bi dimentsioko azaleretan, ez baita existitzen “azpian” kontzeptua. Hortaz, bi dimentsiotan partikula mota berri bat egon daiteke, anioi izenekoa, eta partikula horien izaera bosoi eta fermioien artekoa da. Dimentsio bakar batean, berriz, alde hori erabat desagertzen da. Dimentsio bakar batez osatutako munduan, bosoiak eta fermioiak emaitza bera duten bi ekuazio desberdin dira. Labur esanda, bi erreinuek bakarra osatzen dute, ezkutuan bada ere.

Jatorrizko artikulua:

Matt von Hippel. (2025). Matter vs. Force: Why There Are Exactly Two Types of Particles, Quanta Magazine, 2025ko ekainaren 23a. Quanta Magazine aldizkariaren baimenarekin berrinprimatua.

Itzulpena:

UPV/EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Materia eta Indarra: zergatik daude bi motatako partikulak? appeared first on Zientzia Kaiera.

Marta Macho

Emakume batek galdetu zidan behin: «Matematikaria zara?». Nire ustez, hotsandiko hitzak kontu garrantzitsuetarako dira. Beraz, honela erantzun nion: «Ez, baina ia beti ari naiz matematikei buruz pentsatzen, batzuetan lo nagoen bitartean ere bai».

─ Marguerite Lehr

Marguerite Lehr 1898ko urriaren 22an jaio zen Baltimoren (Maryland, Estatu Batuak). George Lehr eta Margaret Kreuder bikote ezkonduaren bost seme-alabetan (Marguerite, Elizabeth, Charollete, Charles eta George) nagusiena zen. Aitak Estatu Batuetara emigratu zuen, eta han ezagutu zuen bere emaztea izango zena (jatorri alemaniarrekoa hura ere).

1. irudia: Marguerite Lehr matematikaria. (Iturria: The Bern Schwartz Family Foundation).

Baltimoreko Western High Schoolen (emakumezkoentzako Bigarren Hezkuntzako eskola, 1844an sortua) graduatu zen 1915ean. Ondoren, Goucher Collegen ikasten hasi zen, oraindik emakumeentzako unibertsitatea zenean, eta matematiketako espezializazioa egin zuen. Clara Bacon (1866-1948) matematikariaren eragin nabarmena izan zuen, Margueriten ikasgaietako asko berak ematen baitzituen. 1919an, lizentziatura batekin graduatu zen.

Orduan, Charlotte Angas Scott matematikariaren laguntzaile hasi zen Bryn Mawr Collegen. Esperientzia hori nahiko ohiz kanpokoa izan zen; izan ere, garai hartarako Scott erabat gorra zen. Ondorioz, Lehrren egitekoa zen ikasleek Scotten eskoletan egiten zituzten galderei erantzutea eta tutoretza orduetan ikasleak artatzea. Horrez gain, doktorego tesia egiten hasi zen irakaslearekin. Beka bati esker, Erroman egon zen 1923an eta 1924an; han ikasi eta lan egin zuen Guido Castelnuovo (1865- 1952) eta Federigo Enriques (1871-1946) geometria aljebraikoko adituekin eta Vito Volterra (1860-1940) ekuazio diferentzialetako adituarekin.

1924an Bryn Mawr Collegera itzuli zenean, matematiketako irakasle izendatu zuten; eta, 1925ean, ikastegi horretan bertan, doktoregoa lortu zuen geometria aljebraikoari buruzko bere tesiarekin: «The Plane Quintic with Five Cusps». Hurrengo urteetan, gora egin zuen Bryn Mawr Collegen, 1937an irakasle elkartu izatera arte.

Telebistara iritsi zen hizlari ona

Oso hizlari ona zela esaten zen. Bigarren Mundu Gerran gerra ahaleginean lagundu zuen, ikasle talde bitxi bati matematika eskolak emanez; Lehrrek berak gutun batean adierazi bezala:

Gerrarako ingeniaritza, zientzia eta kudeaketari buruzko prestakuntza programaren esparruan, uda honetan aireko argazkietatik abiatutako mapei buruzko ikastaro bat sortu da (fotogrametria esaten zaiola uste dut!) Bryn Mawrreko campusean, hiru geologoren eta nire zuzendaritzapean… Nire aldetik, hiru aste bizi izan ditut; egunero matematiketako hiru ordu eman dizkiot bi ataletako bakoitzari, kartografiaren arazoen azpiko gutxieneko nozioei erantzuteko nahian. 40 ikasle ziren, 17 eta 58 urte artekoak; arkatz-puntetatik trigonometria ateratzen zitzaien Bigarren Hezkuntzako gazteetatik aljebraren ideia hutsak dar-dar batean jartzen zituen merkataritzako artistetaraino… baina, nola egiten zuten lan! Eta zenbat ikasi nuen nik!

1952 eta 1953 artean, aitzindari izan zen, matematiketako lehen aurkezleetako bat izan baitzen telebistan. 1951n, WFIL-TV irrati-estazioak bat egin zuen hogeita bost erakunderekin Filadelfiako 6. katean University of the Air aurkezteko. Bryn Mawr Collegeko zuzendaritzak galdetu zuen ea Lehrrek hamabost saioko matematika ikastaro bat eman zezakeen. Bere ikastaroa, Matematiketarako gonbidapena, honela deskribatu zuen American Mathematical Monthly aldizkarian 1955ean:

Programak sarreratxo bat zuen, eta berrehun hitzeko atal bat aste bakoitzerako, laburpen batekin eta hiru erreferentzia hautaturekin, tratamenduen multzo zabala eskaintzeko, bai eta ahalik eta bibliografia osagarri gehiena ere, testuaren edo tratatuaren zentzu hertsian. Programa eskatzen zuen edozeinek bazuen jada interesa hamar gaietakoren batean gutxienez. Horrenbestez, planteatutako galderen bidez jendea erakartzea zen laburpenen xedea; bestalde, erreferentzien multzo zabalak (hori espero zuen) lasaitu egingo zuen irakurle informatuagoa eta baliagarri izango zitzaion. Publiko potentzialaren matematikako sofistikazio maila ezezagunari aurre egiteko baliabide bat zen hori.

2. irudia: University of the Air programa. WFIL-TV (1958). Iturria: Broadcast Pioneers of Philadelphia.

Lehrrek honako gai hauei buruz hitz egiten zion bere publikoari, besteak beste: forma erregularrak (mosaikoak, piramideak eta abaraskak), simetriak, zenbaki lehenak, multzo baten kardinalitatearen ideia (handia eta infinitua), arruntak ez diren zenbakiak, mapak, grafoen teoria, astronomia, probabilitatea, estatistika, kurba eta azaleren ezagutzetan oinarritutako espazioaren ideiak, maximoak eta minimoak, frogapen logikoak… Ez ziren “saio” teknikoak; askotariko kontzeptu matematikoen bidez publikoa motibatzea zen helburua. Eta lortu zuen.

Proiektuak arrakasta handia izan zuen eta Mathematical Association of America erakundeko Zinema Proiektuen Batzordeko kide egin zuten Lehr. Erakunde horrek irakasle eta ikasleei zuzendutako film batzuk ekoitzi zituen. 1957an, NBC kateak aholkulari gisa kontratatu zuen matematikako “aurkezle” handiekin ekoitzi zuten telesail baterako; hauekin, besteak beste: Emil Artin (1898-1962), Harold Scott MacDonald Coxeter (1907-2003), Saunders Mac Lane (1909-2005), William Feller (1906-1970) eta Richard Courant (1888-1972).

1987ko abenduaren 14an hil zen. Lehrrek pertsona ugari inspiratu zituen bai ikasgela barruan bai handik kanpo ere; bere hitzetan, honako hauxe zen matematikarien zeregina:

Benetako matematikariek ez dute publikorik behar. Nahikoa dute musika sortzearekin. Publikoa musika egiteko abagune bat da, eta abagune hori ere izan daiteke esperientzia atsegingarria.

Iturriak:

• Riddle, Larry (2025). Marguerite Lehr, Biographies of Women Mathematicians, Agnes Scott College
• O’Connor, John J.; Robertson, Edmund F. (2021). Anna Marguerite Marie Lehr, The MacTutor History of Mathematics archive, St Andrews University
• Kenschaft, Patricia (1988). An interview with Marguerite Lehr: In Memoriam, Newsletter of the Association for Women in Mathematics vol 18, no 2, 9-11
• Marguerite Lehr, Mathematics Genealogy Project
• Marguerite Lehr, Wikipedia

Egileaz:

Marta Macho Stadler, (@martamachos.bsky.social) EHUko Matematikako irakaslea da eta Kultura Zientifikoko Katedrak argitaratzen duen Mujeres con Ciencia blogaren editorea.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025ko urriaren 22an: Marguerite Lehr y su televisiva «Invitación a las matemáticas».

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Marguerite Lehr eta telebista bidez egindako «matematiketarako gonbidapena» appeared first on Zientzia Kaiera.

Juanma Gallego

Inurri espezie batean egiaztatu dutenez, gaixotzen diren heldugabeek seinale kimiko bat isurtzen dute, eta modu honetan, praktikan, koloniari abisatzen diote osasun arriskua suposatzen dutela. Zaintzaileek akabatzen dituzte.

Mundu guztiz bitxia da inurriena. Are, beren eskalan jarrita, unibertso bitxia osatzen dutela esan genezake. Gehienetan arreta pizten ez duten izaki txikiak dira, baina, intsektu sozialak diren heinean, aspaldikoa da zientzialariek horien inguruan duten lilura, haien antolaketa ikertzean ondorio harrigarriak ateratzen dituztelako sarritan.

1. irudia: inurri langileek pupak arakatzen dituzte eta, gaixo daudelako zantzuak aurkituz gero, azido formikoa txertatzen diete. (Argazkia: Christopher D. Pull / ISTA)

Kasurako, gaitzen inguruan duten portaera. Animalia sozial espezie batzuek nahita ezkutatzen dute gaixo daudela, modu horretan bazterketa soziala saihestu nahi dutelako. Baina hau ez da inurrien kasua. Are, kontrako portaera erakusten dute: gaixorik dauden inurriek inurritegia uzten dute, eta, modu horretan, saihesten da gaitzaren zabalpenerako edozein arrisku.

Inurri helduek egiten dute hori, baina, orain, Nature Communications aldizkarian argitaratutako zientzia artikulu batean iragarri dutenez, portaera honen beste aldaera bat aurkitu dute. Zientzialariek aurkitu dute inurri heldugabeetan ere horrelakorik gertatzen dela, modu pasiboagoan bada ere. Ikertzaileek ikusi dute inurri langile heldugabeek seinale kimiko bat sortzen dutela gaixo daudenean; seinale horrek inurritegian heldugabeak zaintzen dituzten inurrietan eragina du, oso amaiera lazgarri batekin: zaintzaileek inurri kume gaixoak akabatzen dituzte. Momentuz, ikertzaileek espezie bakar batean aurkitu dute portaera bitxi hau.

Aurretik ezagutzen zen inurri langile helduek gaixo dauden pupak identifikatzen dituztela, eta, behin atzemanda, suntsitzen dituztela, inurritegia desinfektatu aldera. Hau jakinda ere, ikertzaileek ez zuten garbi prozesu hori modu aktiboan abiatzen duten larbek, edo prozesu pasibo baten ondorio ote den.

Aintzat hartu beharra dago heldugabe horiek oraindik ez dutela mugikortasunik, kapulu batean pupa gisa kapsulatuta daudelako, larbaren eta helduaren arteko trantsizioan. Hortaz, ezin dute inurritegitik alde egin, helduek egingo luketen bezala. Ikerketa hau aurrera eramateko, zientzialariek Lasius neglectus espezieko inurriak Metarhizium brunneum patogeno fungikoarekin infektatu dituzte, eta, ondoren, bai bakarka zein modu kolektiboan izaten duten portaera aztertu dute, aipatutako fenomenoa aurkituz. Ondorioztatu dute portaerak kolonia osoari mesede egiten diola, infekzioak saihesteko aukera ematen duelako.

ISTA Austriako Zientzia eta Teknologia Institutuko ikertzaileak konturatu direnez, funtsean, gaixotzen diren pupek beren usaina aldatzen dute, seinale kimiko bat isuriz. Hau ikustean, pentsa daiteke usain berezi hori gaixotasunaren ondorioa besterik ez dela, baina zientzialariek egiaztatu dute hau ez dela hala. Ikusi dutenez, larbek langile helduen aurrean daudenean baino ez dute sortu seinale kimikoa, eta horregatik uste dute seinalea ez dela infekzioaren produktu soila.

Ideia hau berresteko, esperimentazioari ekin diote: ikertzaileek pupa osasuntsuetan seinale kimikoa ezarri dute, eta, horren ondorioz, langile helduek pupak suntsitu dituzte, substantzia kimikoak efektu hori eragiteko seinale gisa duen funtzioa berretsiz.

2. irudia: larba edo pupa egoeraren arabera, inurri langileek inurritegiko kumeak multzoka bereizten dituzte. (Argazkia: ISTA)

Seinalearen berri izaten dutenean, inurri langileek kapulutik erauzten dute pupa, eta azido formikoa sartzen diote. Tratamendu honek patogenoak akabatzen ditu, baina baita pupa bera ere. Modu honetan, prezisio askorekin mozten dituzte gaitz infekziosoak zabaltzeko arriskuak. Hau soilik egiten dute gaitzak atzera bueltarik ez duenean eta, beraz, pupak hiltzear daudenean.

Analisi kimikoa egin dutenean, konturatu dira seinalea ez dela konposatu lurrunkorretan oinarritzen, puparen gorputzean bertan dauden konposatu ez lurrunkorretan baizik. Horrek bidea ematen du pupa bakoitza banan-banan bereizteko, gaitz hilgarria duena identifikatuz.

Ikertzaileak sinetsita daude seinale horren isurketa altruismo forma bat dela, gaixo dauden pupak hiltzen baitira, kolonia osoaren mesederako. Altruismo hau azaldu du Erika Dawson ikertzaileak. Dioenez, gaitzaren zabalpena saihestean, gaixotutako pupak koloniaren biziraupenean zein ondorengoak izateko aukeran laguntzen du, zeharka bere lerro genetikoa ziurtatuz.

Hau ohiko kontua da superorganismoetan; kasu honetan, kolonia bereko inurriak batera aritzen dira, guztien onerako. Banakako animaliek duten immunitate sistemarekin parekatu dute koloniako kideen jarduna. Izan ere, animalien organismoetan ere antzeko zerbait gertatzen da, infektatutako zelulek zenbait molekula askatzen dituztelako, sistema immunitarioa gaitz horren berri izan eta, ondorioz, zelula horiek akabatu ditzan.

Doitasun handiko mekanismoa da hau. Izan ere, seinale kimikoa oso zehatza izan behar da: nahikoa indartsua kasu hilgarri guztien berri emateko, baina ez horrenbestekoa osasunean onera bueltatzeko gai diren pupak arriskuan jartzeko. Hala, seinalea soilik agertzen da infekzioa kontroletik kanpo dagoenean. Horrela, oraindik berreskuratu daitezkeen inurriak akabatu behar izan gabe komunitatea osoa babesten dute langileek.

Erreferentzia bibliografikoa:

Dawson, Erika H.; Hoenigsberger, Michaela; Kampleitner, Niklas: Grasse, Anna V.; Lindorfer, Lukas; Robb, Jennifer; Beikzadeh, Farnaz; Strahodinsky, Florian; Leitner, Hanna; Rajendran, Harikrishnan; Schmitt, Thomas; Cremer, Sylvia (2025. Altruistic disease signalling in ant colonies. Nature communications, 16, 10511. DOI: 10.1038/s41467-025-66175-z

Egileaz:

Juanma Gallego (@juanmagallego) zientzia kazetaria da.

The post Gaixo daudenean sakrifikatzen diren inurri altruistak appeared first on Zientzia Kaiera.

Oxel Urra

Zientziaren eta artearen arteko harremanak gorabeherak izan ditu historian zehar: bi arloek urruntze garaiak izan dituzte denbora luzez, baina beste aldi batzuetan ez da ia mugarik izan bien artean. Azken hamarkadetan, bien arteko elkarrekintzak nabarmen egin du gora, baina oraindik ere badira bien arteko sinergiak duen ahalmenari etekin osoa ateratzea eragozten duten oztopoak. Alor guztien artean, biodibertsitatearen zainketan izan dezake artearen eta zientziaren arteko sinbiosiak garrantzi handia. Izan ere, Frontiers in Ecology and Environment aldizkarian argitaratutako ikerketa batek erakusten du nola bien arteko elkarrekintzak lagundu egin dezakeen ekosistemak kontserbatzen eta berreskuratzen.

Biodibertsitateak diziplina zientifiko askoren ezagutzak biltzen ditu. Horregatik, zentzuzkoa da pentsatzea haren babesa eta zaintza diziplina anitzekoak izan behar direla. Hala ere, biodibertsitatearen kasuan, diziplinen aniztasuna zientziaren esparrutik harago doa. Izan ere, biodibertsitateak gizakiaren izatea bera ere zeharkatzen baitu eta, beraz, kultura eta arteak ere garrantzi handikoak dira haren zainketan.

Irudia: zientzialariek biodibertsitatearen babeserako egiten duten ikerketak materialak eta baliabideak eman dizkie artistei eta, haiek datuak giza ekintza sustatzen duen mezu harrigarri bihurtzen dute. Irudian Michal Trpák-en ‘Gaia mikrobioma’ artelana. Zientzialariek jasotako lagin- eta mikroskopio-irudien bitartez bioaniztasuna irudikatzen du ‘Gaia’ naturaren jainkosa grekoaren bitartez. (Daniela Procházková – CC BY-SA 4.0 lizentziapean)

Giza jarduerek, hala nola deforestazioak, habitataren suntsiketak eta etengabeko kutsadurak, lurreko ekosistema guztien espezie-dibertsitatea mehatxatzen dute. Azken mendeetan zehar desagerpen-ratioak izugarri bizkortu dira eta, jada, pasa dira hainbat urte zientzialariak gure planetaren seigarren desagertze masiboaz hitz egiten hasi zirenetik1. Ukaezina da arazo honi aurre egiteko ezinbestekoa dela zientziaren ezagutza, baina hori bezain beharrezkoak dira sormena, berrikuntza eta gizarte-konpromisoa.

Zientziak lortzen dituen datuek gure errealitatea eta natura ulertzen laguntzen digute, baina berez ez dute aldaketarik eragiten gure errealitatean. Hori lortzeko, ezinbestekoa da datu horiek akzio-eragile edo akzio-mekanismo bihurtzea, hau da, politika publiko edo tokiko aktibismo bihurtu beharko lirateke. Orain, internazional eta diziplina anitzeko ikertalde batek erakutsi du biodibertsitatearen babeserako zientziaren eta artearen arteko sinergia gero eta handiagoak onura asko eta ikuspegi berriak erakuts ditzakeela. Frontiers in Ecology and Environment aldizkarian argitaratutako artikuluak aztertu ditu kontserbazio zientifikoaren eta artearen ekintza bateratuek biodibertsitatearen defentsan lor ditzakeen onura horiek.

Partekatutako helburu eta balioak

Hasiera batetik ohartu ziren ikertaldeko biodibertsitatearen kontserbazioan lan egiten duten zientzialariek eta artistek, guztiek, balio eta helburu berdinak bultzatuta lan egiten zutela. Horrela, diziplina bakoitzak modu sinergikoan jarduten du helburu bera lortzeko. Zientziak arteari ezagutza, inspirazio-iturria, orientazioa edota lan egiteko material naturalak eskaintzen dizkio. Aldi berean, arteak biodibertsitatearen kontserbazioari ekarpen garrantzitsuak egin diezazkioke. Artistek inspiratu egiten dute, berrikuntza sustatzen dute, ongizatea sendotzen dute eta komunikazio zientifikoa hobetu dezakete, horrela sustatu egiten dute erakunde publikoen jarrera eta gizartearen konpromisoa. “Zientziaren eta artearen lankidetzak, ezagutza berriak sortzeaz gain, finantzazioa erakarri eta gizartearen portaera-aldaketak kataliza ditzake, eta, era horretan, eragina izan politika publikoetan”, dio ikerketaren lehen autore den Ivan Jarić-ek.

Diziplina anitzeko lankidetza sustatzeko deia

Gaur egun zientzia eta artearen arteko lankidetza ohikoa den arren, badira oraindik zenbait traba sinbiosi hau zailtzen dutenak. Esaterako, askotan zientzialariek metodo artistikoek zehaztasun zientifikorik ez dutela uste izaten dute, eta, horren ondorioz, ikertzaile askok zalantzak izan dituzte lankidetza hauetan parte hartzeko orduan. Horrez gain, konplexutasun eta arrisku berriak sortu dituzte bi diziplinetako finantzazio eskasak, erresistentzia instituzionalak edo adimen artifizialaren gorakadak.

Ikertaldeak aldarrikapen nagusi bat egiten du argitaratutako artikuluan: diziplinen artean dauden mugak gainditzeko, ezinbestekoak dira elkarrizketa irekia, gardentasuna eta kolaboratzaileen artean partekatzen diren estandar etikoak. “Oztopoak gainditzeko, errespetuzko jarreren eta elkarrekiko lankidetzen beharra azpimarratzen dugu. Horretarako, artistak eta zientzialariak egoera berean egon behar dira, artea ez da bakarrik dibulgazio-tresna gisa edo dirua biltzeko tresna gisa erabiliko”, adierazten du ikerketaren autore den Christina Lux-ek.

Beraz, ikerketak ondorioztatzen du diziplina anitzeko ikuspegia ezinbestekoa dela Lurrari datozkion arazo konplexuei aurre egiteko. Biodibertsitatea bezalako zeharkako ideiak guztion lankidetza eskatzen du. Hori horrela, ezinbestekoa da finantzazio handiagoa, erakundeen laguntza eta artisten ekarpena onartzea. Gainera, lankidetza horien eraginkortasuna ebaluatzeko, funtsezkoa da hizkuntza-tresna argiak eta partekatuak garatzea ere. Izan ere, Stephanie Januchowski-Hartley-k dioen bezala, “azken batean, artisten eta kontserbazionisten arteko sinergia handiagoak babes publiko handiagoa sor dezake, eta horrek mesede egingo dio, arteen kontserbazioari eta arteei ez ezik, planeta osoaren osasunari ere”.

Erreferentzia bibliografikoak:

[1] Ceballos, Gerardo; Ehrlich, Paul R.; Barnosky, Anthony D.; García, Andrés; Pringle, Robert M.; Palmer, Todd M. (2015). Accelerated modern human–induced species losses: Entering the sixth mass extinction. Science Advances, 1, 5. DOI: 10.1126/sciadv.1400253

[2] Jarić, Ivan; Januchowski-Hartley, Stephanie; Mammola, Stefano; Malumbres-Olarte, Jagoba; Lux, Christina; Crowley, Sarah L.; Albert, Béatrice; Correia, Ricardo A.; Giannoulatou, Ioanna Daphne; Jeschke, Jonathan M.; Ladle, Richard J.; Markes, Sarah; Mutiny, Jane; Pillai, Athulya; Sbragaglia, Valerio; Veríssimo, Diogo; Roll, Uri (2025). Bridging worlds: exploring synergies between the arts and biodiversity conservation. Frontiers in Ecology and the Environment, 23, 10: e70012. DOI: doi.org/10.1002/fee.70012

Egileaz:

Oxel Urra Elektrokimikan doktorea da, zientziaren eta artea uztartzen duten proiektuetan aditua, egun zientzia-komunikatzailea da.

The post Zientzia eta artea: biodibertsitatea babesteko sinbiosia appeared first on Zientzia Kaiera.

A. Picallo-Perez, A. Hernandez-Arizaga, J. M. Hidalgo-Betanzos, J. Aldasoro, A. Lasa eta P. Sarriugarte-Onandi

Pertsona batek bizitzan zehar biltzen dituen esperientziek, erreferentziek, ezagutzek eta baliabide zientifikoek eraikitzen dute bere zientzia-kapitala. Zientzia eta teknologia arloko profesionalen genero-parekotasun joerak positiboak badira ere, oraindik ere badira unibertsitateko ikasketa teknikoetan, batez ere ingeniaritzako ikasketetan, neska-mutilen matrikula-kopuruaren arteko aldea mantentzen duten estereotipoak. Hori, beharbada, adin goiztiarretan landu beharreko eredu-faltagatik izan daiteke, batez ere curriculum kanpoko jardueretan, ikasleria ingeniaritzako jarduera profesionaletan islatzen ez delako.

Irudia: STEM (Zientzia, Teknologia, Ingeniaritza eta Matematika) ekimenek gazteak arlo zientifiko horietara hurbiltzea dute helburu. (Argazkia: Gustavo Fring – Pexels lizentziapean. Iturria: Pexels.com)

Bestalde, hezkuntza teknikoak garrantzi berezia du gaur egun, diziplina horietan prestatutako profesionalen eskaria gero eta handiagoa baita. Hala ere, karrera teknikoetako matrikulazioak murriztu egin dira eta etorkizunera begira gehiago murriztu daitezke jaiotza-tasa txikitu delako. Gainera, generoen arteko aldea nabarmena da; arlo horietan emakume gutxi daude, batez ere ingeniaritzan. STEM (Zientzia, Teknologia, Ingeniaritza eta Matematika) ekimenek gazteak arlo zientifiko horietara hurbiltzea dute helburu, neskengan arreta berezia jarriz eta funtsezkoa da bigarren hezkuntzako eta batxilergoko ikasleak gai horiekin konektatzea, etorkizunean egingo duten hautapen profesionalean interesa eta motibazioa sortzeko.

ILARGI proiektua Elhuyarreko STEAM Hezkuntza arloarekin eta ENEDI eta DoPER ikerketa-taldeekin elkarlanean garatu da, eta gazteen artean STEM gaiekin lotutako asmo profesionalak sustatzea du helburu, haien zientzia-kapitala handituz eta arlo horietan erreferenteak sortuz. Horretarako, energia-eraginkortasuna sustatu da eskola-eraikinetan, energia-auditoretzen eta ikasleekin egindako saio esperimentalen bidez. Ikuspegi horrek, STEM gaitasun zientifikoak sustatzeaz gain, pentsamendu kritikoa eta talde-lana ere sustatu ditu, eta, amaitzeko, proiektuak Elhuyar Zientzia Azokan aurkeztu dira.

Artikulu honek ILARGI proiektua aurkezten du, non energiaren arloko unibertsitate-ezagutzak eta praktikak biltzen diren, bigarren hezkuntzako ikasleak inplikatuz. Proiektuan zehar, bigarren hezkuntzaren eta unibertsitate-ikasketen arteko lotura sendotzen da energia-estrategien bitartez eta ikastola batean “proiektu pilotua” eginez. Ikastetxeko energia-kontsumoa aztertzen da unibertsitateko ikertzaileen eta ikasleen lankidetzarekin, eta baita Eusko Jaurlaritzako Eraikuntzaren Kalitatea Kontrolatzeko Laborategiko (EKKL) profesionalekin ere. Aipatu bezala, helburua STEM gaiekin lotutako asmo profesionalak sustatzea da, batez ere nesken artean,  ikasleak STEM ikaskuntzan motibatzea, eraikinen energia-eraginkortasunaren ezagutza sustatuz. Funtsezkoa da bigarren hezkuntzako ikasleak arlo horiekin lotzea, beren etorkizun akademikoa aukeratzen laguntzeko eta, akaso, lanbide teknikoetan islatuta sentitzeko.

Egindako jarduera nagusien artean honako hauek daude: (1) ikastetxeen egungo energia-kontsumoa aztertzea; (2) dibulgazio-hitzaldiak antolatzea; (3) saiakuntza esperimentalak egitea; (4) ikasleek energia-eraginkortasuna hobetzeko proiektuak garatzea; (5) EKKLra bisitak egitea, eraikuntzako energia-sektorearen errealitate profesionala ezagutzeko; (6) ikasleentzako kongresu bat planifikatu eta aurkeztea; eta (7)Proiektuak Elhuyar Zientzia Azokan aurkeztea.

Orobat, ILARGI proiektua ikasleentzat esperientzia aberasgarria izan da energia arloko profesionalekin lan egiteko aukera baitute eta beren ikaskuntza benetako auditorietan oinarritu dutelako. Emaitza positiboak medio, proiektu-pilotu hau proiektu handiago baten aitzindaria izango da, non beste ikastetxe batzuetan ekintzak errepikatuko baitiren. Beraz, ikasitako praktikak hedatuko dira, hobekuntzak gaineratuz, ahalik eta zientzia-kapital gehien sortuz.

Artikuluaren fitxa:

• Aldizkaria: Ekaia
• Zenbakia: 47
• Artikuluaren izena: Energia aurrezpena eta jasangarritasuna: aplikazioa ikastetxeetan eta Eraikinen Kalitatea Kontrolatzeko Laborategian.
• Laburpena: Lan honen xedea da unibertsitateko ezagutzak eta praktikak eraikinen energia-esparruan integratzea, Bigarren Hezkuntzako ikasleekin batera. Hala, Bigarren Hezkuntzaren eta unibertsitate-ikasketen arteko harremana sendotzeko energia-estrategiak definitzen dira, Deustuko Ikastolan «proiektu pilotu» bat gauzatuz, eta gaztetxoen artean Zientzia, Teknologia, Ingeniaritza eta Matematikako (STEM) bokazio zientifikoak sustatuz, bereziki emakumeen artean. Proiektuan ikastetxearen energia-erabilpena aztertzen da, unibertsitateko ikertzaileen eta Bigarren Hezkuntzako ikasleen laguntzaz, bai eta Eusko Jaurlaritzako Eraikinen Kalitatea Kontrolatzeko Laborategiko (EKKL) profesionalen laguntzaz ere. Helburua STEM irakaskuntzan ikasleak motibatzea da, interesa eta hurbiltasuna pizteko eta eraikinen energia-eraginkortasunaren ezagutza sustatzeko. Funtsezkoa da Bigarren Hezkuntzako ikasleak eremu horiekin lotzea, lehenik etorkizun akademikoa aukeratzean oinarri bat izateko eta, ondoren, euren buruak horrelako lanbideetan islatzeko. ILARGI proiektuan garatutako jarduera nagusien artean (1) ikastetxeen energia-kontsumoaren egungo egoera aztertu da; (2) ikastetxeetarako dibulgazio-hitzaldiak diseinatu eta inplementatu dira; (3) saiakuntza esperimentalak egin dira in situ ikastetxeetan; (4) ikasleek ikastetxeetako energia-eraginkortasuna hobetzeko proiektuak garatu dituzte; (5) EKKL bisitatu da, eraikuntzako energia-arloko errealitate profesionala ezagutzeko; eta, bukatzeko, (6) ikasleentzako kongresu bat diseinatu eta inplementatu da. Ondorio gisa nabarmentzen da, ikasleentzat oso aberasgarria izan dela energia-eraginkortasunaren ezagutzak dituzten profesionalekin lan egitea, auditoretza-saiakuntza errealetan oinarrituz.
• Egileak: A. Picallo-Perez, A. Hernandez-Arizaga, J. M. Hidalgo-Betanzos, J. Aldasoro, A. Lasa eta P. Sarriugarte-Onandi
• Argitaletxea: EHUko argitalpen zerbitzua
• ISSN: 0214-9001
• eISSN: 2444-3255
• Orrialdeak: 343-355
• DOI: 10.1387/ekaia.26590

Egileez:

A. Picallo-Perez, A. Hernandez-Arizaga eta J. M. Hidalgo-Betanzos EHUko ENEDI ikerketa-taldeko ikertzaileak dira.

J. Aldasoro eta A. Lasa Elhuyar Fundazioko ikertzaileak dira.

P. Sarriugarte-Onandi EHUko DoPER (DOnostia Physics Eduction Research) ikerketa-taldeko ikertzailea da.

Ekaia aldizkariarekin lankidetzan egindako atala.

The post Energia aurrezpena eta jasangarritasuna: aplikazioa ikastetxeetan eta Eraikinen Kalitatea Kontrolatzeko Laborategian appeared first on Zientzia Kaiera.

Marta Pina doktorea (Barbastro, 1986) Beatriu de Pinós doktorego ondoko ikertzailea da Institut Català de Paleontologia Miquel Crusafont erakundean. 2016an Biodibertsitatearen arloko doktoregoa lortu ondoren Universitat Autònoma de Barcelona unibertsitatean, doktorego ondoko egonaldi bat egin zuen Kyotoko Unibertsitatean (Japonia), Japan Society for the Promotion of Science-ko kontratu bati esker (JSPS; 2017-2019). Hurrengo hiru urteetan bere ikertzaile karrerarekin jarraitu zuen Erresuma Batuan, Manchesterreko Unibertsitatearen (Marie Skłodowska-Curie kontratua; 2020-2022) eta London South Bank Unibertsitatearen (2022-2023) artean. Azken horretan, Antroingeniaritzako lehen irakurlea izan zen. Diziplina txiki hori gorantz doa eta antropologiaren eta ingeniaritzaren ezagutzak eta teknikak biltzen ditu.

Marta Pina paleontologoa da eta primateetan eta antropologia fisikoan espezializatuta dago. Interes berezia du Neogenoko (duela 23 eta 2,5 milioi urte arteko garai geologikoa) hominoideen garezurrik gabeko eskeletoaren eboluzioan. Bere ikerketak anatomia erkatuko, morfologia funtzionaleko eta biomekanikako ikerketak konbinatzen ditu, primate antropomorfoen eta gizakien, hau da, hominoideen portaera lokomotorraren jatorriak berreraikitzeko.

Marta Pinaren ikerketak landa lan handia eskatzen du. Paleontologia eta arkeologiako hogeita hamar kanpainatan baino gehiagotan kolaboratu du, eta 2018tik esku-hartze paleontologikoak zuzendu ditu Espainiako zenbait aztarnategitan. 2024tik Nakali proiektua ere zuzentzen du, Kenyako aztarnategi homonimoan zentratzen dena. Han deskubritu dute homininen (hau da, gorilak, txinpantzeak eta gizakiak barne hartzen dituen taldea) arbasoa izan litekeen primate bat.

2025ean, Pina doktoreak L’Oréal-UNESCO For Women in Science saria jaso zuen, bere ikerketa ibilbidea eta Kenyako aztarnategiari lotutako proiektua aintzatesteko.

Irudia: Marta Pina Kenyako Nakali aztarnategiko fosilgune batean. (Argazkia: Marta Pinak emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Hominoideen leinuen jatorriari eta eboluzioari buruz ikertzen dut. Primate talde horrek barne hartzen ditu egungo giboiak, orangutanak, gorilak, txinpantzeak eta gizakiak. Bereziki, desagertutako espezie horien paleobiologiako oinarrizko osagai bati buruz ikertzen dut: lokomozioa. Garezurrik gabeko eskeletoan aurkitzen ditugun egokitzapen funtzional anitzak aztertzen ditut, bai eta nola erregistro fosilean dokumentatutako lokomozio modu ezberdinak lotu ahal diren egungo hominoideetan hautemandakoekin, adibidez, gure espeziearen beraren ezaugarri den bipedalismoarekin.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Txikitatik erakarri izan naute iraganeko kontuek, oro har, eta primateak ere maite nituen; bereziki, txinpantzeak. Denborarekin konturatu nintzen bi pasio horiek elkartu ahal nituela, eta bazegoela horretara bideratutako lan bat: paleontologia. Diziplina horren bidez iragana berreraiki daiteke erregistro fosilak eskaintzen dizkigun puzzlearen piezak erabiliz. Zoragarria iruditzen zait “iraganeko detektibe” baten moduan aritzea, gure leinuaren historiarik sakonena argitu nahian.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Txikia nintzenean nire erreferenteak Jane Goodall eta Dian Fossey izan ziren, zalantzarik gabe. Gogoan dut etxeko telebistan ikusi nituela eta pentsatu nuela: “Nik ere hori egin nahi dut”. Paleontologiaren barruan, nire tesi zuzendariak aipatuko nituzke (Salvador Moyà-Solà eta Sergio Almécija), eta, gerora, nire nagusia izango zena Kyoton egin nuen doktorego ondoko egonaldian (Masato Nakatsukasa). Erreferenteak izan dira beti niretzat, eta benetan miresten ditut.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Giza leinuaren erregistro fosila erlatiboki oparoa da, eta informazio nahikotxo daukagu gure genero eta espeziearen jatorriari buruz, bai eta gaur arteko eboluzioari buruz ere. Hala ere, ezer gutxi dakigu txinpantzeen eta gorilen leinuekin gertatu zenari buruz. Talde horien arbaso komuna eta bizi izan zen ingurunea hobeto ezagutzea ahalbidetuko luketen fosil berriak aurkitzea aurrerapen erabakigarria izango litzateke hominoideen, eta, horrenbestez, baita gure espeziearen beraren historia ebolutiboa ulertzeko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Pasioa izan dezala. Ikerketa esparru konplexua da, eta ikasten duzun hori edo lan egiten duzun arloa nahikoa maite izan behar duzu karreraren alderdi ez hain atseginak konpentsatzeko. Gainera, batzuetan, sakrifizio handiak eskatzen ditu.

The post Marta Pina: «Zoragarria iruditzen zait “iraganeko detektibe” baten moduan aritzea» appeared first on Zientzia Kaiera.

Euria ari duela eta eguzkia agertzen denean, zeruan kolorez betetako arku zoragarri bat ikus dezakegu: ortzadarra. Fenomeno ikusgarri hori askotan magiarekin lotu izan da, baina badu azalpen zientifikoa. Eguzki-argiaren eta euri-tanten arteko elkarlan dela eta sortzen da, eta bideo honetan ikusiko dugu nola sortzen diren kolore guztiak zeruan.

Ortzadarra fenomeno optiko bat da, argiak ur-tantetan sartzean jasaten dituen aldaketen ondorioz sortzen dena. Errefrakzioa, barreiaketa eta islapena gertatzen dira argia ur tantetan sartzen denean. Horri esker koloreak beti orden berean agertzen dira; argia “zatitzen” da eta koloreak ordenatzen dira uhin-luzeraren arabera.

“Zergatik gertatzen dira gauzak” Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Zergatik sortzen da ortzadarra? appeared first on Zientzia Kaiera.

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol

Galerak (Squilla mantis) krustazeo estomatopodoak dira, gure kostaldeetan kopuru izugarri handietan harrapatzen direnak. Zapore bikaina duten arren, haien itxura ez da hain erakargarria. Euren ehizakiak harrapatzeko egokitutako hankak dituzte, marisorginen hanken antzekoak direnak (1. irudia).

1. irudia. Ezkerrean gure kostaldeetako galera ikus dezakegu (Squilla mantis), harrapakinak atzitzeko egokitutako hankak erakutsiz. (Argazkia: Jabari publikoa). Eskuinean, mantis ganba (Odontodactylus scyllarus) mazo bihurtutako hankekin. (Argazkia: Silke Baron – CC BY 2.0 lizentziapean).

Estomatopodo tropikal batzuek, gonodaktiloideoek, mantis ganba izenarekin ezagunak direnek, apendize horiek egokitu dituzte maza bihurtzeko euren harrapakinak kolpatzeko (1. irudia). Egokitzapen horien propietateak txundigarriak dira. Apendize hori muskuluen eragin bidez tolesten da, malguki baten antzera energia mekanikoa metatuz, balezta batekin gertatzen den moduan. Malgukia askatzen denean, apendizea aurrerantz jaurtitzen da, objektiboa kolpatzeko. Mazoak segundoko 30 metroko abiadura hartzen du hiru milisegundo baino gutxiagotan (2. irudia). Azelerazioa kalibre txikiko bala batenaren antzekoa da, eta ondorioak egiazta ditzakegu bideo hauetan.

Hemen pauma mantis ganba (Odontodactylus scyllarus) martxan ikus dezakegu, ermitau baten oskola hausten. Halaber, animalia horien ikusmen sistema harrigarria deskribatzen da; izan ere, argi polarizatua detektatu eta ultramore espektroan ikusteko gai diren hamabi fotoerrezeptore mota dituzte.

Era berean, mantis ganbaren kolpatze mekanismoak babeserako ere balio dio. Jarraian ikus dezakegu gai dela bera baino askoz handiagoa den olagarro bati irabazteko.

Animalia erreinuan erregistratutako erasorik azkarrenetako bat da. Artropodoen oskol edo moluskuen koskor gogorrenak ere behin edo gehiagotan kolpatu ondoren hausten dira. Are gehiago, batzuetan akuario baten beira hautsi izan da talka horien ondorioz.

Sentsore oso doiak erabiliz, jakin ahal izan zen harrapakinak bi kolpe jasotzen dituela talka bakoitzean. Lehenengoak 400-1500 newtoneko indarra du. Ideia bat egiteko, hori boxeolari profesional baten ukabilkada baten pareko indarra da. Milisegundo erdi baino gutxiago igaro ondoren, harrapakinak bigarren kolpea jasotzen du, 500 newton inguruko indarrarekin.

2. irudia: mantis ganben kolpatze mekanismoa. Muskulua uzkurtzeko energia zela itxurako malguki batean biltegiratzen da. Energia hori askatzen denean, mazoa aurrerantz jaurtitzen da, 3 milisegundo baino gutxiagotan 30 m/s-ko abiadurara iritsiz. Egilea: Tadayon M et al. (2018), iScience. CC-BY-NC-ND

Kolpe bikoitz horren azalpena txundigarria izan zen. Apendizearen mugimendu azkarraren ondoriozko fluidoaren lekualdatzeak kabitazio burbuila sortzen du, ur lurrunez osatua. Burbuilak eztanda egiten du nanosegundo batzuetan, milaka gradutako tenperaturetara iritsiz, argia eta soinua emitituz eta talka uhinak sortuz1. Uhin horiek maiztasun oso handikoak dira, eta, hain zuzen, harrapakinaren gainean bigarren inpaktu bat eragiten dute.

Zenbatetsi da mantis ganba bat gai dela oskolaren muden arteko tartean 50.000 kolpe inguru emateko. Galdera saihestezina da: nola liteke animaliaren apendizeak material gogorrenak hausteko gai izatea eta hainbat kolperen ondorioz kalterik ez jasotzea?

Galdera hori duela gutxi erantzun da Nortwhestern Unibertsitateko ikertzaileek Science aldizkarian argitaratutako ikerketa batean; ikertzaileak biomaterialen ingeniaritzan daude espezializatuta. Analisirako teknika oso zehatzak erabiliz, taldeak egiaztatu zuen mantis ganbaren mazoak bi geruzatan daudela antolatuta. Talka eremua hidroxiapatito geruza mehe (70 μm) batek (gure hezur eta hortzetako material inorganiko gogorra da) eta galburu itxurako kitinazko zuntz mineralizatuen beste geruza batek (0,5 mm) osatzen dute. Azpian modu helikoidal periodikoan antolatutako zuntz sorten geruza aurkituko dugu. Bouligand egitura da (3. irudia). Ikerketaren egileen arabera, egitura horiek “ezkutu fononikoa” sortzen dute; komeni da hori sakonago azaltzea.

3. irudia: erdian ikus daiteke nola antolatzen diren mazoaren geruza periodikoko zuntzak, Bouligand egitura eratuz. Eskuinean geruza horren irudia ikus dezakegu, ekorketa bidezko mikroskopia elektroniko bidezkoa. Egilea: Malekinejad, H. et al. (2024) J. Compos. Sci. CC BY 4.0

Kristal fotonikoak nanoegitura optikoak dira, aldizka errepikatzen diren geruzen errefrakzio indize ezberdinen ondorioz fotoien mugimenduari eragiteko diseinatuta daudenak. Horrek materialetik hedatu ezin diren uhin luzera (kolore) jakinak hausten dituzten interferentziak eragiten ditu. Modu analogoan, material fononiko batek kristal fotoniko batek argiarekin duen jarrera berdina izango luke uhinekin. Hau da, soinu maiztasun jakin batzuk leundu edo deuseztatuko lituzke egitura zeharkatzean2.

Sciencen argitaratutako emaitzek adierazten dute mantis ganbaren mazoko Bouligand egitura periodikoak mekanismo fononiko batez kabitazioak eragindako maiztasun handiko uhinak sakabanatzen eta deuseztatzen dituela. Izan ere, uhin horiek oso kaltegarriak dira mazoaren osotasunerako.

Emaitzek aplikazio industriala izan dezakete; esate baterako, talka bortitzak jasotzeko pentsatuta dauden materialak diseinatzeko. Hortaz, ez da harritzekoa ikerketa hori finantzatzen duten erakundeen artean AEBko Marina eta Aireko Indarren ikerketa bulegoak egotea. Edonola ere, kasu hau izaki bizidunek eboluzioan zehar garatutako egiturazko soluzioak ingeniaritzan aplikatzeko aukeraren adibide aparta da.

Oharrak:

1 Ez dira plasma burbuila horiek sortzeko gai diren animalia bakarrak. Euren senideek ere,  pistola ganbek, harrapakinei eraso egitean sortzen dituzte, kasu horretan, presio handiko ur txorroten bidez.

2 Interesa dutenek ezin dute galdu gai horri buruz nire lagun Francis Villatorok eginiko artikulu bikaina. Bertan adierazi du Eusebio Sempereren “Órgana” eskulturak (Juan March Fundazioa, Madril) objektu fononiko baten antzera jarduten duela, nahiz eta berez asmoa ez zen propietate hori izatea.

Erreferentzia bibliografikoak:

Alderete, N.A.; Sandeep, S.; Raetz, S.; Asgari, M.; Abi Ghanem, M.; Espinosa, H. D (2025). Does the mantis shrimp pack a phononic shield? Science. DOI: 10.1126/science.adq7100

Egileaz:

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol Animalien Biologiako Katedraduna (erretiratua) da Malagako Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko otsailaren 24an: “Las gambas mantis: ataque ultrarrápido y escudo fonónico“.

Itzulpena: UPV/EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Mantis ganbak: eraso ultra azkarra eta ezkutu fononikoa appeared first on Zientzia Kaiera.

Carolina Martínez

Egun oso ezaguna ez den arren, Anne Pratt artista eta idazle botaniko oso ezaguna eta baloratua izan zen bere garaian. Hogei liburu baino gehiago argitaratu zituen, eta haren ilustrazio eder eta zehatzek benetan aberastu zuten garai hartan eskuragarri zegoen bibliografia. Gainera, publiko orokorraren artean landareen ikerketagatiko interesa pizten lagundu zuten.

Adibidez, Jack Kramer idazleak, Women of Flowers bere liburuan, emakumeek Viktoriar Aroan arte eta zientzia botanikoari eginiko ekarpen zoragarriak nabarmendu ditu. Besteak beste, Anne Pratten figura azpimarratzen du, garai hartan hobekien baloratutako botanikari ilustratzaile ingelesetako bat izan baitzen.

1. irudia: Anne Pratt botanikaria. (Argazkia: English School 19th century – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commons)

Anne 1806an jaio zen Kenten (Erresuma Batua), eta Robert Pratt merkatari arrakastatsuaren eta Sara Bundocken hiru alabetatik bigarrena izan zen. Gretchen Rings museoetako bibliotekariak azpimarratutakoaren arabera, amak piztu zuen Annerengan landare eta loreekiko maitasuna. Txikitatik izan zuen osasun ahula, eta, askotan, etxe barruan geratu behar zen; ondorioz, marraztea izan zen bere denbora-pasa gogokoena.

Aurrerago, familiako lagun batek aurkeztu zion botanikaren mundua, eta gaiak gaztearen interesa biziki piztu zuen. Gogorarazi behar da, Gretchen Ringsek nabarmentzen duenaren arabera, garai hartan jarduera onargarria zela emakumeentzat landareak bildu, ilustratu eta horiei buruz idaztea; izan ere, gizarteak bestelako askotariko mugapenak ezartzen zizkien. Testuinguru horretan, Anne Prattek liburu eta artikulu ugari idatzi eta ilustratu zituen arrakastaz; hizkera irisgarria erabiltzen zuen, baina estilo oso zuhurra zeukan.

Wilfrid Blunt (1901-1987) arte irakasle, idazle eta botanikariaren The Art of Botanical Illustration (1950) liburu famatuaren edizio berrikusi eta hedatuan, William T. Stearn irakasleak eginikoan, jasotzen da Anne Pratt ezkongai egon zela bere hirurogei urteetara arte; hortaz, litekeena da bere diru sarreren iturri bakarra bere idazki botanikoak eta ilustrazioak izatea. Bokazio irmo batek bultzatuta, bai eta bizimodua ateratzeko beharrak bultzatuta ere, Pratt idazle oparoa izan zen.

1838an argitaratu zen bere lehen liburua, nagusiki lorategiko loreak jasotzen zituena: The Field, the Garden and the Woodland. Bi urte geroago, Flowers and their Associations argitaratu zuen. Gretchen Ringsen arabera, liburu hori oso ondo saldu zen, baina ez zituen kritika onak jaso, garai hartan gero eta handiagoa baitzen emakume autodidakten lanari buruzko mespretxu soziala.

Blunt eta Stearnen arabera, Anne Pratten izena ezagun egin zen Wild Flowers of the Year obrari esker. 1852 eta 1853 artean argitaratu zuen eta Victoria erreginari dedikatu zion. Erreginak, lana goraipatzeaz gain, ilustratzailearen lan guztien kopiak eskatu zituen, eta horrek idazlearen ospea areagotu zuen.

Anne Prattek liburuak argitaratzen jarraitu zuen, eta hogei baino gehiago idatzi zituen. Artikulu honetan garrantzitsuenak besterik ez ditugu jasoko. 1855 eta 1866 artean, bost liburukiko bilduma bat argitaratu zuen: The Flowering Plants of Great Britain. Gerora, 1873an, seigarren liburuki bat gehitu zuen: The British Grasses, Sedges and Ferns, gramineoak, ihiak eta iratzeak gehitzeko. Guztira 1500 espezie bildu zituen, 300 ilustraziorekin. Denbora luzez, obra hori erreferentziako lantzat hartu zuten.

2. irudia: Anne Pratten ilustrazio batzuk. (Irudia: Anne Pratt – jabari publikoa. Iturria: Wikimedia Commons)

Blunt eta Stearnen arabera, lehenengo liburukian Pratt irakurleei zuzentzen zaie adierazteko «helburu nagusietako bat dela orain arte botanika ikasi ez duten horiei laguntzea»; eta, ondoren, Carl Linneo botanikari ospetsuaren zabalki hedaturiko sailkapen sistemaren azalpen laburra, baina oso erabilgarria, egiten du.

Gogoratu behar dugu Carl Linneo (1707-1778) naturalista suediarrak hartzen duela, zalantzarik gabe, ohorezko lekua biologiaren historian. Linneo XVIII. mendeko zientzialari garrantzitsuenetako bat izan zen. Hark asmatu zuen landareak ordura arte baino modu askoz erraz eta azkarragoan identifikatu ahal izateko sailkapen sistema famatua. Hori dela eta, «natura ordenatu zuen botanikaritzat» hartzen da (National Geographic).

Obra baliotsua

Anne Pratten The Flowering Plants tratatu zabalari buruz, Blunt eta Stearn botanikariek esaten dute «publiko orokorraren flora britainiarrarekiko interes handia pizteko meritua» izan zuela, «erraz ulertzeko moduko zientzia konbinatu baitzuen loreei buruzko askotariko ezagutza popular erromantikoarekin». Ildo beretik, Jack Kramer idazle famatuak gogorarazten zuen Pratten obra publiko zabal batek irakurri zuela, gaitasuna baitzuen «botanika nolabaiteko erromantizismoarekin konbinatzeko; horrela, bi merkatu hobiak hartzen zituen: naturari eta loreei buruzko idazkien eskaria, eta emakumeek beren ezagutza botanikoak handitzeko zuten gero eta desio handiagoa».

Oro har, idazle eta ilustratzaileak laudorioak jaso zituen bere gaitasun artistikoagatik, baina zentsuratu ere egin zuten kredentzial zientifikorik ez zuelako. Zenbaitek zalantzan jarri zuten benetako botanikaritzat hartu ahal izatea. Gretchen Ringsek aipatzen du, gizarte viktoriarrean arrunta zenari jarraikiz, «Prattek berak ere ez ziola hainbesteko garrantzirik eman bere lanari; adibidez, hau idatzi zuen Flowers and their Associations (1840) liburuaren hasieran: “espero dut orrialde hauek onartezinak ez izatea”».

Iritzi horiek bat zetozen ezartzen hasia zen pentsamolde berriarekin: landareak aztertzea, tradizionalki, «emakumeentzako egokia» zen lana izan arren, XIX. mendeak aurrera egitean, botanikaren esparruan aldaketak egon ziren eta gizonen presentzia hasi zen gailentzen. Horrenbestez, emakumeak etorri berri zaletutzat hartzen hasi ziren.

3. irudia: Anne Pratten ilustrazio batzuk. (Irudia: Anne Pratt – CC-BY-SA-4.0. Iturria: Wikimedia Commons)

Nolanahi ere, Gretchen Ringsen ondorioen arabera, «bere kredentzialei buruzko eztabaidak bazter utzita, Pratten liburuek oso balorazio onak jaso zituzten maila ugaritan». Hain zuzen, irismen handiko erreferentzia liburu bihurtu ziren. Berriro ere, agerian geratu da emakumeek pairatutako omisio onartezina. Egun berreskuratutako emakume horien guztien obrek erakusten digute rol oso garrantzitsua izan zutela bizi izan ziren garaietan.

Iturriak:

• Blunt, Wilfrid; Stearn, William T. (1994). The Art of Botanical Illustration. Woodbridge, Suffolk: Antique Collectors’ Club in association with the Royal Botanic Gardens, Kew
• Kramer, Jack (1996). Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators. New York, Stewart, Tabori & Chang
• Martínez Pulido, Carolina (2023). Botánicas. Mujeres sembrando ciencia. Círculo Rojo. Madrid
• Rings, Gretchen (29 March 2019). The Popular and Prolific Ms. Pratt. Field Museum of Natural History of Virginia
• Sadurní, J. M. (2022). Carlos Linneo, el botánico que ordenó la naturaleza. National Geographic
• Anne Pratt, Wikipedia

Egileaz:

Carolina Martínez Pulido Biologian doktorea da eta La Lagunako Unibertsitateko Landare Biologiako Departamentuko irakasle titularra. Bere jarduera nagusia dibulgazio zientifikoa da eta emakumeari eta zientziari buruzko hainbat liburu idatzi ditu.

Mujeres con Ciencia blogean 2025eko abuztuaren 6an argitaratu zen artikulua: “Anne Pratt (1806-1893), popular pintora botánica en su época.”

Itzulpena: UPV/EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Anne Pratt (1806-1893), bere garaiko pintore botaniko famatua appeared first on Zientzia Kaiera.

Iker Badiola Etxaburu

Zazpigarren arteak sarri erakutsi dizkigu hipotermiak sor ditzakeen arazoak eta hilgarria izateraino hel daitekeela: ospetsuak dira Titanic (James Cameron, 1997), The Shining (Stanley Kubrick, 1980) edo La sociedad de la nieve (Juan Antonio Bayona, 2023); baina fikziotik haratago, besteak beste mendian edo itsasoan gertatzen diren istripuek giza gorputzean hipotermia sortzeko arriskua izaten dute. Zer gertatzen da, ordea, ikuspegi fisiologiko batetik eta zergatik izan daiteke hilgarria?

Salamancako Unibertsitateko hiztegi mediko-biologikoaren arabera, hipotermia gorputzeko tenperatura hozbero normaletik behera jaisten denean gertatzen den fenomenoa da. Tenperatura-jaitsiera 35ºC-tik behera jotzen da kritikotzat, eta momentu horretan hasten dira erantzun fisiologikoak homeostasiari eusteko ahalegin moduan.

Irudia: hipotermia gorputzeko tenperatura hozbero normaletik behera jaisten denean gertatzen den fenomenoa da. (Argazkia: jabari publikoa. Iturria: pxhere.com)

Hasierako fasean gure gorputzeko tenperatura 35ºC-32ºC bitartean dagoenean, hipotalamoak  ―gure gorputzeko termostatoak― nabaritzen du eta erantzunak bidaltzen ditu. Azaleko odol-hodietan basokonstrikzioa gertatzen da. Giza gorputz heldu batek batez beste 1,7-m2 ko azalera du; hortaz, azala, kanpoaldearekin kontaktuan, beroa galtzeko iturri garrantzitsu bat da. Barne-organoen beroa mantentzeko eta ahalik eta bero gutxien galtzeko, azaleko odol-hodiek txikiagotu egiten dute diametroa eta gutxitu egiten da odol-fluxua azalean. Katekolaminak jariatzen dira, estresaren hormona gisa duten zeregina betez, eta muskuluak nahi gabe uzkurtzen dira eta dardarka hasten gara; horrela mugimenduak berak beroa sortzen du. Nahi gabeko uzkurketa horrek bost aldiz handitu dezake tasa metabolikoa. Gorputza berotzeko beste estrategia bat bihotz-taupaden eta arnasketaren azkartzea izaten da. Baina tenperatura-jaitsierak jada sortuak ditu lehenengo ondorioak: nerbio-sistema zentralean eragiten du eta koordinazio-arazoak agertzen dira.

Tenperatura 32ºC-28ºC bitartera jaisten bada, egoera kritikoa bilakatzen da. Metabolismoa jaitsi egiten da, 1ºC bakoitzeko % 7 inguru, erreakzio biokimikoek zailtasunak dituztelako tenperatura baxuetan gertatzeko. Dardara-mekanismoa gelditu egiten da. Nerbio-sistema zentralean, batez ere garunean, areagotu egiten dira kalteak. Kasu batzuetan hainbestekoa da nahasmendua, non biluztu egiten baitira pertsona batzuk fase honetan. Poliki-poliki bradikardia progresiboa gertatzen da; hau da, mantsotzen doaz bihotz taupadak. Tenperatura hauetan oxigenoa indartsuago lotzen zaio hemoglobinari eta ehunetara heltzean ez da behar den beste askatzen; ondorioz, jaitsi egiten da ehunetan oxigeno kopurua.

Tenperatura 28ºC-tik jaistean asko jaisten da nerbio-sistema zentraleko aktibitate elektrikoa eta koma-egoeran geratzen da pertsona. Oxigeno eskuragarria jaistean, zelulek hartzidura laktikoaren bidez lortzen dute energia eta pilatu egiten da azido laktikoa: gorputza azidifikatzen du horrek. Presio arteriala gutxitu egiten da eta odola dentsoagoa bihurtzen da. 25ºC gradutik jaisten bada atzeraezina bihurtzen da egoera eta huts multisistemikoa gertatzen da; hau da, huts egiten dute gorputzeko organo guztiek. Momentu horretan “berotzearen paradoxa” gertatzen da. Gorputzak barnealdean duen odol beroa azalerantz bidaltzen du eta bero-sentsazio sendo bat gertatzen da hil aurreko momentu horretan. Medikuntzaren arlo honetan bada esaldi ospetsu bat honela dioena: “inor ez dago hilda bero eta hilda egon arte”.

Erreferentzia bibliografikoak:

• Dicciomed.usal.es. Hiztegi mediku-biologikoa, historikoa eta etimologikoa, Hipotermia.  https://dicciomed.usal.es/palabra/hipotermia
• Guyton, Arthur. C; eta Hall, John E. (14. edizioa 2021). Tratado de fisiología médica. Elsevier. ISBN:8413820138.
• Brown, Douglas J.A.; Brugger, Hermann; Boyd, Jeff; Paal, Peter (2012). Accidental Hypothermia. The New England journal of medicine, 367(20):1930-1938. DOI: 10.1056/NEJMra1114208
• Pölderman, Kees H. (2009). Mechanisms of action, physiological effects, and complications of hypothermia. Critical care medicine, 37 (7 Suppl):S186-S202. DOI: 10.1097/CCM.0b013e3181aa5241

Egileaz:

Iker Badiola Etxaburu (@ikerbadiola.bsky.social) EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko irakaslea eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako zuzendaria da.

The post Zer eragiten du hipotermiak fisiologikoki? appeared first on Zientzia Kaiera.

Juanma Gallego

Hizkuntza bakarra hitz egiten dutenek arrisku bikoitza dute arinago zahartzeko, Europa osoko 86.000 bat lagunekin egindako ikerketa baten arabera.

Garunaren osasunerako eleaniztasunak dituen onuren gaineko ebidentziak pilatzen dira denboraren poderioz. Gurean, jakina da BCBL Basque Center on Cognition, Brain and Language nazioarteko zentroak hainbat ikerketa lerro dituela gai horren bueltan, eta behin baino gehiago ideia hori babesten duten datuak ezagutarazi dituela. Baina Euskal Herrian egindako azterketez gain, beste hainbat lekutan ere norabide horretan doazen emaitzak azaleratzen ari dira.

1. irudia: hizkuntza bat baino gehiago menderatzen dutenen artean arinago zahartzeko arriskua % 50 txikiagoa da. (Argazkia: Centre for Ageing Better / Unsplash)

Erronka ez da edonolakoa, osasun sistema garatuei esker pertsonen bizi esperantza dezente handitu delako, baina osasun mentala ez dator beti bat bizitzaren luzapen horrekin, eta, ondorioz dementziena egungo gizarteen arazo handienetakoa da. Gauzak hala izanik ere, gero eta argiago dago eleaniztasunak garunaren osasunerako onuragarria dela, eta horrela berretsi dute Nature Aging aldizkarian argitaratutako zientzia artikulu batean.

Dublingo Trinity Collegeko (Irlanda) Global Brain Health Institutuko ikertzaile Agustin Ibañezek gidatutako ikerketan ebatzi nahi izan dute ea pertsonen zahartzea arinagoa edo mantsoagoa den osasunaren edota bizi estiloaren arabera, baina batez ere hizkuntzei erreparatu diete.

Horrelako ikerketetan datuen kopurua emaitzen kalitatearen berme izan ohi dira, eta, kasu honetan bederen, jende askorenak izan dituzte: orotara, 86.149 lagunen datuak izan dituzte ikerketarako. Aztertutako datuak 51 eta 90 urte arteko pertsonenak dira, Europako 27 herrialdetakoak. Aintzat hartu behar da orain arte egin diren ikerketa asko egin izan direla dagoeneko kognizio arazoak zituzten lagunekin, eta horrek, noski, muga bat suposatzen du ikuspegi osoa lortzeko. Ez da izan oraingo azterketaren kasua.

Funtsean, emaitzek adierazi dute hainbat hizkuntza hitz egiten dituzten lagunen zaharkitzea mantsoagoa dela, eta epe luzera osasun kognitibo hobea dutela. Datuen arabera, hizkuntza bakarra hitz egiten dutenek arrisku bikoitza dute arinago zahartzeko; kontrara, hizkuntza bat baino gehiago menderatzen dutenen artean arriskua % 50 txikiagoa da, batez bestean. Epe luzeagoko perspektiba bat lortzeko denboran zehar jarraipena egin zaien parte hartzaileen kasuan, eleaniztasunak ematen duen abantaila 1,4 aldiz handiagoa da.

Hori ez ezik, gero eta hizkuntza gehiago hitz egin, orduan eta onura kognitibo gehiago jasotzen direla ondorioztatu dute ikerketan. Eta hau esaten dute korrelazioa aurkitu dutelako mintzatutako hizkuntzen kopuruaren eta onuren artean. Hots, babes efektua “dosiaren” araberakoa dela uste dute. Finean, hizkuntzen efektu babesle hori metatu daitekeela azpimarratzen dute: zenbat eta hizkuntza gehiago hitz egin, orduan eta babes handiagoa lortu daiteke zahartzeari lotutako narriadura kognitiboaren aurrean. Are, zientzialarien aburuz, hau ez da soilik norbanakoen kontua, gizarteena baizik. Diotenez, hizkuntza bat baino gehiago mintzo diren herrialdeetan datuak ere hobeak dira. Argudiatu dute “hizkuntzari dagokionez askotarikoa den inguruneak” ere baduela eragin positiboa zahartzean.

BCBLk argitaratutako prentsa ohar batean argitu dutenez, ikertzaileek adimen artifizialeko ereduen bidez parte hartzaile bakoitzaren aurreikusitako adinaren eta adin kronologikoaren arteko aldea kalkulatu dute. Gai honetan aditu direnek Biobehavioral Age Gap —ingelesez— deitzen diote alde horri. Funtsean, osasun egoeran eta bizimoduan abiatuta, pertsona bakoitzaren adin biologikoa kalkulatu dute, eta, ondoren, datu hori alderatu dute beren adin errealarekin.

Ereduan, faktore positiboak —pentsamendurako gaitasun ona, hezkuntza edota ariketa fisikoa—, zein negatiboak —bihotzeko arazoak edota arazo sentsorialak— alderatu dituzte. Ingurumen faktoreak ere doitu dituzte; adibidez, airearen kalitatea, genero arrakala, immigrazio tasak edota giro politikoa. Gainerako aldagai pertsonalak ere aintzat hartu dituzte, hala nola adina, ikasketa maila, maila sozioekonomikoa edo ingurune soziala. Hauek guztiak aintzat hartu arren, eleaniztasunarekiko korrelazioa mantendu izan da emaitzetan.

Ikerketak ez ditu aztertu fenomenoaren atzean egon daitezkeen garunaren mekanismoak, baina aurreko ikerketa batzuek iradoki dute hizkuntza batean baino gehiagoan maneiatzean, garunak ahalegin gehiago egin behar dituela, eta funtzio exekutiboak erabili behar dituela helburuak bete ahal izateko —kasu honetan, hainbat hizkuntza hitz egin ahal izateko—. Adituek uste dute eleaniztasunak garunean buffer edo erdiko memoria baten moduan funtzionatzen duela.

2. irudia: hizkuntzen erabilera “osasun publikorako” esanguratsua izan daitekeen faktorea dela uste dute ikertzaileek. (Argazkia: Joshua Hoehne / Unsplash)

Argudiatu dute eleaniztasuna osasun publikoko tresnatzat har daitekeela, garunaren erresilientzia indartu dezakeelakoan, eta horrek ahalbidetu lezake ere zahartzaroan autonomia mantentzea.

Jason Rothman eta Federico Gallo ikertzaileek idatzi duten iruzkin artikulu osagarri batean aipatu dute emaitzak “mugarri” izan direla, eta nabarmendu dute “kontrol irmoak” izan dituen ikerketa honek agerian utzi duela “eleaniztasunak zahartze osasungarriago baterako faktore babeslea” dela. Hori dela eta, hizkuntzarena “osasun publikorako” esanguratsua izan daitekeen faktorea dela uste dute.

Orain argitu nahi duten kontua da ea zahartzaroan beste hizkuntza bat ikasten hastea bizitza osoan zehar mantendutako eleaniztasunaren parekoa ote den, babes efektuari dagokionez.

“Bere balio kultural eta sozialaz gain, hainbat hizkuntza hitz egiteak garunaren osasuna eta osasun fisikoa ere babes ditzake, zahartzearen prozesu biologikoak motelduz eta bizitzan zehar erresilientzia indartuz”, laburbildu du BCBLk.

Ikertzaileen arabera, memoria eta kontzentrazioa hobetzeaz gain, eleaniztasunak garunak egokitzeko duen gaitasuna indartzen du. Horregatik, espero dute ezagutza hau hizkuntzak ikasteko beste pizgarri bat izatea. Horrez gain, gogoratu dute ariketa fisikoa, elikadura egokia eta buruaren beharra duten lanak nahitaezkoak direla ere garunaren osasuna mantentzeko.

Erreferentzia bibliografikoa:

Rothman, Jason; Gallo, Federico (2025). A multilingual guide to slowing aging, Nature Aging (2025). DOI: 10.1038/s43587-025-01007-9

The post Zahartze osasungarrirako aliatua da eleaniztasuna appeared first on Zientzia Kaiera.

Ane Sainz de la Maza, Edorta Ibarra, Elena Trancho, Beñat Arteta, Eneko Otaola eta Nicola Delmonte

Gaur egun, litio-ioizko (Li-Ioi) bateriak dira energia elektrikoa metatzeko teknologiarik erabilienak ibilgailu elektrikoetan. Horien eraginkortasuna eta segurtasuna bermatu ahal izateko, ezinbestekoa da bateria-sistema osatzen duten zelulen operazio-tenperatura 20ºC eta 40ºC artean mantentzea. Tarte horretatik kanpo lan egiteak bateriaren zelulen degradazio oso azkarra dakar. Horrez gain, bateria-moduluak osatzen dituzten zelulen arteko tenperatura-gradienteak ahalik eta txikienak izatea komeni da ere (5ºC baino baxuagoak, hotzen eta beroen dauden zelulen artean), bateria-zelulen arteko degradazio-fenomeno ez-homogeneoak ahalik eta gehien murrizteko. Bateria horiek eraikitzeko beharrezkoak diren materialen ustiaketak, horiek fabrikatzeko kontsumitzen den energiak (eta ondorioz sortzen diren negutegi efektuko gas-isuriak), litioaren eta bestelako metalen (kobaltoa, manganesoa, etab.) birziklapenari dagozkion arazoak, etab. murriztu nahi badira, argi dago baterien bizi-zikloa luzatzea ahalbidetzen dituzten soluzioen ikerkuntza funtsezkoa dela. Horrela, etorkizunean ingurugiroarekiko errespetagarriagoak izango diren mugikortasun-elektrikorako teknologiak garatu ahal izango dira. Bateria-moduluen gestio termikorako soluzioek (BTMS, Battery Thermal Management System, ingelesez) paper garrantzitsua jokatzen dute horretan guztian.

Irudia: hozte-sistemak ezartzeko dauden aukeren diagrama orokorra. Iturria: Ekaia aldizkaria)

Bateria-moduluak termikoki erregulatu behar dira, eta hori da BTMS baten funtzio nagusia. Alde batetik, zelulen tenperaturak estimatu eta monitorizatu behar dira mikrokontrolagailuetan denbora errealean exekutatzen diren algoritmoen bidez, ahalik eta zehaztasun handienarekin gainera. Informazio hori baliatuz, posible da ibilgailuaren potentzia-emaria mugatzea, edota ibilgailua alarma-egoerara eramatea, tenperaturak gehiegizkoak badira. Tenperaturen estimaziorako algoritmoak erabiltzea oso baliagarria da, normalean ez delako posible ibilgailuaren bateria-packa osatzen duten zelula guztien tenperatura sentsoreen bidez neurtzea, horrek dakartzan konplexutasun eta kostu ekonomiko altua direla bide (ehundaka zelula behar dira gaur egungo ibilgailu elektriko baten bateria-packa osatzeko). Gainera, zelulatik kanpo kokatzen dira sentsore horiek; ondorioz, ezin dira barne-tenperaturak zehaztasunez ezagutu.

BTMSaren hardwareari dagokionez, berriz, Li-Ioi zelulek sortzen duten beroa kanporatu beharra dago. Horretarako, aire edo likido bidezko hozte-sistemak erabiltzen dira, besteak beste. Aire bidezko hozte behartua, urperatze bidezko hozketa eta likido bidezko hozketa ez-zuzena dira gehien erabiltzen diren teknologiak. Bi aukera daude aire bidezko hozketa behartua gauzatzeko: haizagailuak instalatzea moduluetan, edota ibilgailuaren mugimendutik sortzen diren korronte naturalak erabiltzea. Urperatze bidezko hozketa erabiltzean likido dielektrikoan urperatzen dira zelulak. Fase bakarreko edota bi fasetako bero-transferentzia fenomenoetan oinarritu daitezke teknologia horretan gertatzen diren bero-transferentzia fenomenoak. Azkenik, oso erabilia da likido bidezko hozketa ez zuzena, non, kanalen bidez, ur-glikol nahasketak ponpatzen dira eta zelulen eta likidoaren arteko bero-transferentzia ahalbidetzen da. Oro har, urperatze bidezko eta eta likido bidezko hozketa ez zuzena eraginkorragoak dira aire bidezko teknologiak baino; hala ere, teknologia merkeagoa eta sinpleagoa da aire bidezkoa. Errendimendutik aparte oso garrantzitsua da kostu ekonomikoa automobilgintzan.

Testuinguru horretan, garrantzitsua da bateria-moduluetan zehar gertatzen diren bero-transferentzia fenomenoak deskribatzen dituzten modelo matematikoak garatzea, bai diseinurako eta dimentsionamendurako, eta baita denbora errealean tenperaturen estimazioa gauzatzeko ere. Alde horretatik, artearen egoeratik abiatuz, karga konputazional baxua duten modelizazio termikorako soluzioak aukeratu eta konbinatu dira, Tecnaliaren, EHUren eta Parmako Unibertsitatearen ikertzaileen elkarlanetik sortutako artikulu honetan. Errenkadan muntatutako bateria zilindrikoak dituen packa kontsideratu da ikerketan, hain zuzen ere. Ondorioztatu da gauzatutako modeloak mugak dituela, eta gai honetan ikertzen jarraitzeko ikerketa-ildoak identifikatu dira. Hala ere, ikusi da garatutako hurbilketa oso egokia dela denbora errealean exekutatzeko (tenperaturen estimaziorako), eta baita ere soluzio ezberdinen arteko analisi kualitatiboak gauzatzeko. Azken horri dagokionez, baieztatu da kontsideratutako urperatze bidezko hozketa-sistemak behartutako aire bidezkoak baino emaitza hobeak lortzen dituela, bai zelulen operazio-tenperaturei dagokienez, eta baita energia-kontsumoari eta hozketaren eraginkortasunari dagokionez ere.

Artikuluaren fitxa:

• Aldizkaria: Ekaia
• Zenbakia: 47
• Artikuluaren izena: Litio-Ioizko bateria-modulu baten modelizazio elektrotermikoa eta gestio termikorako soluzioen analisia.
• Laburpena: Gaur egun, Litio-Ioizko (Li-Ion) bateriak dira erabilienak ibilgailu elektrikoetan, horien ezaugarriak direla eta. Eraginkortasuna eta segurtasuna bermatu ahal izateko ezinbestekoa da horien operazio-tenperatura 20ºC eta 40 ºC artean mantentzea. Ondorioz, bateria-moduluak osatzen dituzten zeluletan sortzen den beroa kanporatu behar da, aire edo likido bidezko hozte-sistemak erabiliz, besteak beste. Ibilgailuentzako Litio-Ioi bateria-modulu baten modelo elektrotermikoa aurkezten da artikulu honetan. Artearen egoeratik abiatuz, karga konputazional baxua duten soluzioak aukeratu eta konbinatu dira modeloa garatzeko. Horrela, mikrokontroladore batetan denbora errealean exekutatzeko ahalmena izango du modeloak. Amaitzeko, gestio termikorako bi soluzio aztertu eta konparatzen dira. Analisitik ondorioztatzen da urperatze bidezko hozketak behartutako aire bidezkoak baino emaitza hobeak lortzen dituela, bai zelulen operazio-tenperaturei dagokienez, eta baita energia-kontsumoari eta eraginkortasunari dagokienez ere.
• Egileak: Ane Sainz de la Maza, Edorta Ibarra, Elena Trancho, Beñat Arteta, Eneko Otaola eta Nicola Delmonte
• Argitaletxea: EHUko argitalpen zerbitzua
• ISSN: 0214-9001
• eISSN: 2444-3255
• Orrialdeak: 299-328
• DOI: 10.1387/ekaia.26827

Egileez:

Ane Sainz de la Maza, Elena Trancho, Beñat Arteta eta Eneko Otaola Tecnalia ikerketa-zentroko ikertzaileak dira.

Edorta Ibarra EHUko Bilboko Ingenieritza eskolako Teknologia Elektronikoa Saileko ikertzailea da.

Nicola Delmonte Parmako Unibertsitateko ikertzailea da.

Ekaia aldizkariarekin lankidetzan egindako atala.

The post Litio-Ioizko bateria-modulu baten modelizazio elektrotermikoa eta gestio termikorako soluzioen analisia appeared first on Zientzia Kaiera.

EHUko azterlan batek Europako populazioaren aurpegi-ezaugarriei lotutako zenbait markatzaile genetiko aztertu ditu, eta, ikerketa horren arabera, hamar markatzailek lotura estua dute penintsulako biztanleen aurpegiaren morfologiarekin. Belen Navarro ikertzaileak, azterlanaren egileak, ikerketak populazio espezifikoetan egitea garrantzitsua dela azpimarratu du, DNA laginetatik abiatuta pertsona baten aurpegia berreraikitzea ahalbidetuko duten eredu prediktiboak lortzeko.

Itxura fisikoari buruzko datuak lortzea lagungarria izan daiteke kasu penaletan susmagarriak bilatzeko edo desagertutako pertsonak identifikatzeko, eta oso baliotsua izango da DNAren analisien bidez gizakiaren kanpo-ezaugarriak eta, bereziki, aurpegiaren forma aurreikustea. DNAren analisia oinarrizko tresna da auzitegi-biologian; izan ere, norbanakoaren identifikazioa ahalbidetzen du, aztarnen profil genetikoak erreferentziazko laginekin alderatuta. Auzitegi-genetikaren arloan egindako azken aurrerapenen xedea zera da: DNAtik abiatuta, kanpo-ezaugarriak zehaztea norbanakoak identifikatu ahal izateko. Hala ere, aurpegiaren morfologia oso ezaugarri konplexua da.

Irudia: koloreztatutako eremuetan markatzaile genetikoren batekiko asoziazioa aurkitu da. Koloreak aurpegiko ehun bigunaren desplazamendua erakusten du, genotipoaren arabera. Genotipo jakin baterako, urdinak barnealderanzko mugimendua adierazten du, eta gorriak, berriz, kanpoalderanzko. Esate baterako, sudurraren irudietan, kolore gorriak kanporantz irteten den baina sudur-hobiak barrurantz bilduak dituen sudurra adierazten du; hau da, kanporantz proiektatutako sudur estu bat izango litzateke. (Iturria: EHUko prentsa bulegoa)

EHUko BIOMICs taldeko Belen Navarro ikertzaileak azaldu duenez, helburua da “markatzaile jakin batzuk erabiltzea, pertsona baten aurpegiaren forma aurreikusteko krimenaren eszena batean edo norbait identifikatu nahi denean eta hezur-hondarrak bakarrik aurkitzen direnean. Auzitegi-laginetan ez da DNA askorik izaten. Ezin dira nahi diren markatzaile guztiak aztertu”. Horregatik, garrantzitsua da “markatzaileen kopurua ahalik eta gehien murrizten saiatzea, eta adierazgarrienak direnak edo pisu handiena dutenak aukeratzea”.

Genoma osoaren asoziazio-ikerketa berriek aurpegiko ezaugarriei lotutako balizko markatzaileak hobeto ulertzen lagundu dute. Euskal Herriko Unibertsitateko BIOMICs ikerketa-taldeak auzitegi-genetikaren arloan dihardu, besteak beste. Talde horrek egindako azterlan batean, balizko 116 DNA markatzaile aukeratu dira, ikusteko ea baduten loturarik iberiar penintsulako hainbat tokitako 500 bat lagunen aurpegi-ezaugarriekin. “Europako beste populazio batzuetan aurpegiaren morfologiarekin jada lotuak zeuden geneak eta markatzaile genetikoak hautatu ditugu, eta hemen probatu ditugu, alderik ba ote zegoen ikusteko —azaldu du BIOMICeko ikertzaileak—. Guztiak aztertu, eta gure populaziorako informatzaileenak direnak iragazi nahi izan ditugu, sistema hori erabili behar izanez gero, markatzaile jakin batzuetan soilik zentratzeko. Hori oso baliagarria da DNA nahikorik ez dagoenean eta markatzaile guztiak aztertu ezin direnean”.

EHUko ikerketa-taldeak boluntarioen aurpegia eskaneatu zuen; horrela, “erreferentzia-puntu zefalometriko batzuk hartu genituen, eta aurpegiaren ezaugarriak nola aldatzen diren aztertu genuen (begiak, sudurra, aurpegi zabalagoak, estuagoak, kopeta, kokotsa…). Aurpegiaren eremu oso zehatzak aztertzera iritsi ginen”. Listu-laginetatik abiatuta, aipatutako markatzaile genetikoak aztertu zituzten, eta “gero, aztertu genuen ea baden loturarik aurpegi-aldaera horren eta esku artean genituen markatzaileen artean”, gaineratu du Navarrok. Modu horretara, ikerketa-taldeak ikusi du, “adibidez, kopetako gune bat pixka bat hondoratuagoa izaten dutela markatzaile baterako genotipo (edo gene-multzo) jakin bat duten norbanakoek, edo kopeta irtenagoa izan ohi dutela beste genotipo jakin bat dutenek, etab.”, azaldu du ikertzaileak.

Emaitzek erakutsi dute orobat asoziazio esanguratsuak daudela aurpegiaren segmentu desberdinetan: “Zehazki, markatzaileetako hamarrek asoziazio estua dute tokiko populazio horren barruan, eta markatzaile horietako batzuek aurreko ikerketetan hauteman ez ziren korrelazioak dituzte aurpegiko eremuekin”, dio Navarrok.

Azterlanak erreferentziazko populazio txikietan egitearen garrantzia

Aurkikuntza horiek agerian jartzen dutenez, “oso garrantzitsua da hautagai diren markatzaileak erreferentziazko zenbait populaziotan aztertzea, informazio zehatza ematen duten markatzaile sendoak identifikatzeko“, dio ikertzaileak. Nahiz eta orain arte egindako ikerketaren zati handi batean Europako populazioak talde homogeneo gisa hartu diren, “gure lanak erakusten du desberdintasunak egon daitezkeela aztertu dugun populazioaren barruan. Emaitza horiek iradokitzen dute ezen onuragarria izan litekeela, Europan azterlan handiak egiteaz gain, azpipopulazio txikiagoetan oinarritutako ikerketa espezifikoak ere kontuan hartzea. Ikuspegi hori lagungarria izan daiteke etorkizuneko eredu prediktiboak lortzeko.

Bide horretan, funtsezkoa da zorrotz eta kontuz jardutea: “Orain pertsona gehiagorekin baliozkotu beharko lirateke gure emaitzak. Probak egin beharko lirateke beste herri batzuetan, ikusteko, adibidez, ea emaitza horiek Europako hegoalde osoan aplikagarriak diren edo soilik gure ingurunean“. Gaur egun, ikerketa horrekin aurrera jarraitzen du taldeak, baina beste metodo batzuk erabiltzen ditu aurpegiaren ezaugarriak neurtzeko: “Orain antropologikoki definituta dauden zenbait neurri erabiltzen ari gara: begien arteko distantzia, sudurraren eta ahoaren artekoa, ezpain-ertzen artekoa, etab. “, gehitu du ikertzaileak. Hurrengo urratsa izango litzateke “eredu prediktiboak lortzen saiatzea; esate baterako, genotipo jakin batzuk detektatzen direnean pertsona baten aurpegiko distantzia jakin bat aurreikusiko dutenak”. Horrek aukera emango luke “pertsona baten aurpegia gutxi gorabehera berreraikitzeko. Baina hori lortzeko, askoz populazio zabalagoan balioztatu behar dira aurrerapen horiek”, ondorioztatu du Navarrok.

Iturria:

UPV/EHU prentsa bulegoa: DNA markatzaile batzuk Espainiako populazioaren aurpegi-ezaugarriekin lotu dituzte.

Erreferentzia bibliografikoa:

Navarro-López, Belén; Wilke, Franziska; Suárez-Ulloa, Victoria; Baeta, Miriam; Martos-Fernández, Rubén; Moreno-López, Olatz; Olalde, Iñigo; Martínez-Jarreta, Begoña; Jiménez, Susana; Walsh, Susan; M. de Pancorbo, Maria (2025). Exploring the association between SNPs and facial morphology in a Spanish population. Scientific Reports, 15. DOI: 10.1038/s41598-025-98748-9

The post Hamar markatzaile genetiko aurpegi-ezaugarri batzuekin lotu dituzte appeared first on Zientzia Kaiera.

Nola da posible arrainek arnasa hartzea ur azpian, guk bertan segundo gutxitan itotzen garen bitartean? Bideo honetan biologian murgilduko gara galdera horri erantzuteko. Arrainek ez dute birikarik, baina bai arnasteko sistema oso eraginkorra, uretan disolbatuta dagoen oxigenoa aprobetxatzeko gai dena.

Zakatzak dira arrainek arnasa hartzeko erabiltzen dituzten organoak: egitura fin baina azalera handikoak, oxigenoa odolera pasatzeko ezin hobeak. Ura ahotik sartzen da, zakatzetara bideratzen da, eta bertan gertatzen da gas-trukea, arrainei uretan bizitzeko aukera emanez.

“Zergatik gertatzen dira gauzak” Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola hartzen dute arnasa arrainek? appeared first on Zientzia Kaiera.

Gisela Baños

Hugo Gernsbackek, Amazing Storiesen asmatzaile eta editoreak, hauxe esan zuen 1930. urtean:

Zientzia-fikzioa ez da soilik garrantzi handiko zerbait, mundua bizitzeko leku hobea bihurtzeko faktore erabakigarria ere bada. Izan ere, publiko orokorra hezten du zientziak eguneroko bizitzan izan ditzakeen aukerei eta influentziari buruz, eta hori, gaur egun ere, askok behar bezala baloratzen ez duten zerbait da. […] Gizon, emakume, mutil eta neska guztiak berehala konbentzitu ahalko bagenitu zientzia-fikzioa irakurtzeko, horrek onura handia ekarriko lioke komunitateari, norbanakoen hezkuntza estandarrak nabarmenki igoko bailirateke. Zientzia-fikzioak zoriontsuago egingo lituzke denak, mundua hobeto ulertzen lagunduko lieke, bai eta toleranteago bihurtu ere.

Zientzia-fikzio esaten ari naiz, baina pentsamendu zientifiko esan ahal izango nuke, besterik gabe. Azken finean, zientzia-fikzioa, askotan, zientziaren ekuazio hotzak literatura eta humanitateen esparrura itzultzeko modu bat besterik ez da, atseginagoak izan daitezen. Zientzian pentsatzea da, zientziak egiten duen moduan, baina lege aldaezinen eta ekuazio menderaezinen konstrikziorik gabe.

1. irudia: Hugo Gernsbacken editoriala Wonder Stories Quarterly aldizkariaren udazkeneko zenbakirako, zientzia-fikzioak etorkizuneko zientzia moldeatzeko duen moduari buruz. (Iturria: Cuaderno de Cultura Científica)

Nolanahi ere, Hugo Gernsbacken garaia eta gurea ez datoz bat. Garai hartan, aurrerapenaren eta etorkizunaren ate guztiak irekita zeuden. Egun, ordea, hormatuta daude. XX. mendearen hasieran, ia edozein garapen zientifiko edo teknologiko zen ospatzeko modukoa: elektrizitatea, irratia, hegazkintza, lehenengo makina automatikoak… XXI. mendearen hasieran, zientzia iseken xede da, ia mespretxura ere iritsita, eta teknologia jada ez da pertsonen bizitza hobetzeko bitartekoa, baizik eta espekulazio ekonomikoko bitarteko bat. Eta, jakina, narratibak ere ez dira berdinak. Teknooptimismo kartsuenetik distopia gordinenetara igaro gara. Dena posible zen mundu batetik ezer posible ez den mundu batera. Izan ere, posibilitateei buruz pentsatzea —batez ere konstruktiboak direnak— ameslari eta inozoen kontua besterik ez da.

2. irudia: XIX. mendearen amaieran, dena zen posible… den-dena. Baina, gutxienekoa (zorionez) egia bihurtu ez ziren erokeriak dira, gure bizitzaren alderdi guztietara iristen direnak. (Argazkia: En L’An 2000 serieko postala, Jean Marc Coterena – jabari publikoa. (Iturria: Cuaderno de Cultura Científica)

Baliteke, XX. mendearen amaieratik ia egunero mirariak ikustera ohituta, gizateriak txunditzeko gaitasuna galdu izana. Edo, ia dena deskubritu edo asmatu izanaren sentsazio horrek gure jakingura itzali izana. Edo, baliteke, errealitatea fikzioa —edo zientzia-fikzioa— gainditzen hasi zenetik, gure imajinazioa ginbalet eran jausi izana. Eta, baliteke, hori guztia izatea, hain zuzen, pentsamendu zientifikoa hilzorian uzten ari dena: zer da zientzia txunditzeko gaitasunik, jakingurarik eta imajinaziorik gabe?

3. irudia: Batzuentzat, Eta Carinae nebulosako izarren sorkuntzako eskualde bat izan daiteke; beste batzuek, seguruena, ez dute hori zer den jakin beharko ere harritzeko… eta hori ere zientzia da. (Iturria: jabari publikoa/NASA, ESA, CSA, STScI)

Pentsamendu zientifikoak hurbilago egon behar luke ume baten pentsamendutik algoritmo batetik baino. Duela ez hainbeste, hala zen. XIX. mendearen azken hamarkadetan eta XX. mendearen lehendabizikoetan, zientzia munduari eta bizitzari aurre egiteko jarrera bat zen, eta ez hainbeste errealitatea miatu eta ulertzeko metodo bat… Egia esan, hori ere bazen, baina ez zen garrantzitsuena; edo, gutxienez, ez zen herritar arruntak amestera eta itxaropena izatera bultzatzen zituen alderdia. Zientzia-fikzio modernoa —eta garrantzitsua da moderno hori azpimarratzea— ez zen sortu une zehatz hartan modu espontaneoan; bere garaiko lekukoa besterik ez zuen hartu, eta garai oso baten amets kolektiboen hizkuntza narratibora itzuli egin zuen. Ziurrenik, hori da gakoa: amestea eta, batez ere, amesten uztea.

Zientziarekin harreman esturik izan ez duenak ez dut uste alde handia ikusiko duenik zientziaren eta magiaren artean. Zientziarengan konfiantza jartzea, beraz, fede ekintza bat da ezjakinarentzat; bereziki gai konplexuenei dagokienez. Izan ere, horietan esperientzia sen onetik aldentzen da eta lege naturalek intuizioa desafiatzen dute.

Fisika kuantikoa daukat gogoan, sasizientzien komodin nagusia —zer-nolako kaltea egin zuen Feynmanen esaldiak, fisika kuantikoa inork ulertzen ez zuela esan zuenean! Ohar bat: berez ezinezkoa litzateke partikula subatomikoen propietateak ikertzeko esperimentuak gauzatzea ez bagenitu minimoki ezagutuko horiek arautzen dituzten legeak; hortaz, zerbait jakingo dute gaiari buruz adituek, ezta?—. Aintzat hartuta gutxienez bi urtez ikasi behar dela Schrödingerren ekuazioari aurre egiteko eta askoz urte gehiago hura erraz ebazteko, jende gehienak soilik jakingo du horri buruz gutxi batzuen kontakizunen bidez, zer esan nahi duen edo nola interpreta daitekeen kontatzen dutenean. Eta zeintzuk nahiagoko dituzte? Hutsal edo ergel sentiarazten dituztenak, edo horiei esker etorkizunerako erabaki ahalmena izango dutela diotenak? Zientziak ez luke izutu behar; inspiratu egin beharko luke. Eta, baliteke, zientzialariok, batzuetan, beldur pixka bat ematea adierazpen ulertezinez eta grafiko txundigarriz eraikitako tronutik. Eta, zer egiten dugu beldur garenean, zerbaitek kezkatzen gaituenean, edo deseroso gaudenean?

Bai, zientzialariontzat zientziaren hizkuntza ukaezina da, baina zientzialariak gizabanakoen azpitalde bat besterik ez gara, eta, oro har, azpitalde handiago horrek ez du gure hizkuntza hitz egiten —eta, ziurrenik, ez zaie interesatu ere egiten, eta horregatik hautatu zuten beste lanbide bat—. Zientzia komunikatzeak ez luke, beraz, besteok gu, gure terminoetan, uler gaitzatela bermatzeko borroka izan behar; guk itzuli beharko genieke ezagutza hori haiei.

Ez luke hain zaila izan behar.

4. irudia: LHCko CMS detektagailua. Duela ez hainbeste, askok uste zuten azeleragailu horrek munduaren amaiera ekarriko zuela, baina errealitatea da sekreturik harrigarrienetako batzuk deskubritu ahal izan ditugula hari esker. Iturria: CC BY-SA 3.0/Tighef

Eta horretarako aipatu behar ditugu Hugo Gernsback eta zientzia-fikzioa ulertzeko bere modua. Izan ere, askok ez badakite ere, hori izan zen egun bizi garen munduaren hazia ernamuindu zuena. Kontakizunen bidez adierazi zen, urtez urte, elektrizitateak mundu osoa argituko zuela, eta argitu egin zuen; hegan egingo genuela, eta hegan egin genuen; egun batean, makinak pentsatzeko gai izango zirela, eta pentsatu egin zuten; ilargira iritsiko ginela, eta iritsi ginen; planetaren beste muturrean zegoen norbaitekin harremanetan jarri ahalko ginela zuzenean, eta halaxe egin genuen; gaixotasun sendagaitz asko sendatu ahal izango genituela, eta halaxe izan zen; unibertsoaren mugaldera iritsiko ginela… eta iritsi ginen.

5. irudia: mikrouhinen hondo kosmikoa detektatzeari esker, «inor iritsi ez den lekuetara» iritsi ginen. Iturria: CC BY 4.0/ESA and the Planck Collaboration

Egingarri bihurtu ditugun ezinezkoen zerrenda infinitua da. Baina, hori egiten jarraitzeko, zientziak txunditu egin behar du gizartea, gure patua izarretan idatzita egoteko aukerak txunditzen duen bezainbeste —eta, beharbada, izarretan idatzita egongo da, baina ez askok uste duten moduan; eta horregatik ez dio txundigarria izateari utziko—. Alderdi zientifikoa azaltzeaz harago —edo, horrez gain— alderdi humanoarekin konektatzen duten istorioak behar ditugu; eta alderdi humano hori ez da beti logikoa edo arrazionala, eta ez dute datuek bermatzen… baina berdin dio.

Zientziak ez du desagertu behar pentsamendu zientifikoa desagertzeko: axola ez izatearekin aski da… eta guretzat axola duten gauzak ez dira gure burua desafiatzen dutenak, baizik eta gure bihotza betetzen dutenak.

6. irudia: jabari publikoa. Iturria: NASA, JPL-CaltechIturria:

Gernsback, H. (1930). Science fiction vs. science faction. Wonder Stories Quarterly.

Egileaz:

Gisela Baños zientzia, teknologia eta zientzia fikzioaren dibulgatzailea da.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko irailaren 18an: ¿El fin del pensamiento científico?

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Pentsamendu zientifikoaren amaiera? appeared first on Zientzia Kaiera.

Rosa M. Tristán

Marie Curie Nobel saridunak erradioa deskubritu eta urtebetera, Paula Hertwig jaio zen Alemanian, erradiazioak giza osasunean dituen ondorioak deskubritu zituen zientzialari eta aditu handia. Curiek atea ireki zuen erradioterapia erabiltzeko minbiziaren aurkako tratamendu gisa, baina Hertwigek deskubritu zuen erradiazio medikoak Hertwig-Weyers sindromea eragin dezakeela (izen hori du Paularen eta bere kide Helmuten abizenengatik). Zoologoa, politikaria, irakaslea eta genetista izan zen; eta, horrez gain, artikulu zientifiko ugari idatzi zituen.

Paula Hertwig 1889ko urriaren 11n jaio zen Berlinen, garai hartako Alemaniako Inperioaren hiriburuan. Txikitatik bizi izan zen talentu zientifiko handia zegoen ingurunean. Bere aita, Oscar Hertwig, zelulen ugalketa behatzen lehena izan zela uste da. Gainera, Richard Hertwig zoologoaren iloba zen, bai eta Günther Hertwig anatomialari famatuaren arreba ere. “Pedigri” horrekin, Bigarren Hezkuntzako ikasketak amaitu ondoren, argi zeukan natura zientziak ikasi nahi zituela Berlingo Unibertsitatean, eta han graduatu zen 1916an, kalifikaziorik altuenarekin, bai eta Medikuntzan doktoregoa atera ere. Bere aitak animatuta, laguntzaile gisa ekin zion ikerketari, bere kabuz edo nebarekin, Oscar Hertwigek zuzentzen zuen Institutu Anatomiko-Biologikoan. Aita eta semea, gaur egun, beren herrialdeko zoologia esperimentalaren aitzindaritzat hartzen dira.

1. irudia: Paula Hertwig ikertzailea. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

1911n, oraindik ikaslea zela, Paula gazteak bere lehen artikulu zientifikoa argitaratu zuen; horren bidez, X izpiek, Curiek deskubritutako radioarekin, heste zizare baten obuluaren banaketan eragiten zituzten alterazioak deskribatu zituen. Aurrerago, Güntherrekin batera (bera baino pixka bat nagusiagoa zen), landare hermafroditei buruz ikertzen hasi zen, lorategian horrelako ale bat ausaz aurkitu ondoren. Eta labore horiez bera bakarrik arduratu zen neba Lehen Mundu Gerran borrokatzera deitu zutenean. Pixka bat aurrerago, bera ere hasi zen lanean gizarte laguntzako unitateetan.

1913an, 24 urte zituela, aste batzuk igaro zituen ikasten Napoliko Estazio Zoologikoan. Itsas biologiako laborategi aitzindaria zen eta bere aitak ere han lan egin zuen. Gerora, 1930ean eta 1958an itzuli zen, bere ikerketak gauzatzeko.

1919. urtea garrantzitsua izan zen Paularentzat. Izan ere, 30 urte zituela, Berlingo Unibertsitatean Zoologia irakasle izateko gaikuntza lortu zuen Alemaniako lehen emakumea izan zen. Horren ondorioz, Karl Heider zoologoak, garai hartan goren mailakoa zenak, sustatu egin zuen emakumeak unibertsitateetan irakasle gisa aritzea. Izan ere, ordura arte, ez zen onargarria: “Ez dut aurkako argudiorik ikusten. Titulazioa emakumeek eginiko ikasketen ondorio da”, adierazi zuen.

1921etik aurrera, Paula Hertwig bere aitaren laborategia utzi eta laguntzaile joan zen Herentzia eta Hazkuntzako Ikerketa Institutura, Nekazaritzako Goi Mailako Eskolan. Erakunde horretan, Erwin Baurrentzat egin zuen lan (landareak erabiliz hibridazioko lan genetikoak gauzatzeagatik ezaguna zen). Eta han egin zuen lan 25 urtez, jabetzan plaza bat eman ziezaiotela lortu gabe, nahiz eta tesi ugari zuzendu eta ikerketa garrantzitsuak egin zituen. 1914an sortutako zentro hori genetikan, Hertwigen lan arloan, espezializatutako lehena izan zen herrialdean.

Txita eta sagu artean

Nekazaritzako erakunde batean lan egiten zuenez, etxekotutako txitekin ikertzen zuen, hori baitzen eskura zuena erradiazioaren ondorioak eta enbrioi eta ugalketa zeluletako eragin kimikoak behatzeko. Laborategiko saguak ere erabiltzen zituen. Azken horiek erabilita frogatu zuen erradiazioek antzutasuna eragin zezaketela emakumeengan, bai eta zenbait motatako mutazioak ere. Hori dela eta, indarrez egin zion aurka genitaletako erradiazioa erabiltzeari “aldi baterako esterilizazio” metodo gisa; izan ere, bere herrialdean hori bultzatzen ari ziren. Garai hartan, erradiazioa erabiltzen ari ziren min zehaztugabe batzuetarako, baina Hertwig konbentzituta zegoen tratamenduak eragina izango zuela pazienteen etorkizuneko seme-alabengan. 1931n, Herentziako Alemaniako Sozietatearen bilera batean, komentatu zuen oso arriskutsua zela X izpiak erabiltzea genitaletan. Hala ere, ginekologoek ez zioten kasurik egin, eta Herentziako Alemaniako Sozietateak eta X Izpien Alemaniako Sozietateak ez zuten bi urte geroago arte adostu ahalik eta dosi txikieneko tratamenduak erabiltzea. Ezin da jakin zenbat minbizi eta mutazio saihestu ahal izango zituzten neurri horiek lehenago hartu izan balituzte.

1927an, irakasle kontratatu zuten Medikuntzako Fakultatean genetika irakasteko. Eta han ere urte askoz itxaron behar izan bazuen ere –hamabi urtez, hain zuzen–, plaza eman zioten, azkenean, jabetzan. Bi urtera, saileko buru zen jada. Garai horretan, ereduak sortu zituen saguekin gizakion gaixotasun genetikoak ikertzeko, Helmut Weyers bere kidearekin batera. Irradiatzean, oligodaktiliaren sindromearen kausa genetikoa aurkitu zuten. Gaixotasun hereditario horren ezaugarria da atzamarrak ez direla garatzen, eta ordutik “Hertwig-Weyers sindrome” gisa da ezaguna.

Lan zientifiko horiekiko paraleloan, bere herrialdeko politikan ere parte hartzen zuen. 1919tik 1931ra bitartean Alemaniako Alderdi Popular delakora afiliatu zen; joera liberalekoa zen eta naziak boterera iritsi zirenean desegin zen. Gero, Alemaniako Alderdi Estataleko kide izan zen, bai eta harekin diputatu ere Prusiako azken Estatuko Parlamentuan. 1934tik, Ongizate Popularreko Elkarte Nazional Sozialistako kide izan zen, bai eta Hizlari Nazionalsozialisten Elkartekoa ere 1937tik. Ez zen sekula alderdi nazira afiliatu, eta eragin politikoa saihestu zuen Hirugarren Reichean. Badirudi bere hautua izan zela ikerketan zentratu eta gertatzen ari zenari ez erreparatzea.

2. irudia: Lan zientifiko paraleloan, bere herrialdeko politikan ere parte hartzen zuen Paula Hertwig ikertzaileak. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Garai horretan, Hertwig Garuna Ikertzeko Max Planck Institutuarekin ere aritzen zen lankidetzan. Are gehiago, gerra aurreko eta gerrako urte horietan, kargu garrantzitsuak izan zituen Herentziako Alemaniako Sozietatean eta Herentzia eta Ugalketako Ikerketa Institutuan; azken hori kalte hereditarioetan zentratzen zen bereziki.

Gatazka amaitu ondoren, Hertwigi eta bere nebari, zeinarekin bizi baitzen, lana eskaini zieten Halleko Unibertsitatean, Güntherri Anatomia Institutuko zuzendari gisa eta Paulari Biologia Institutu berriaren buru gisa, Medikuntzakoaren barruan. Gainera, biologia eta genetikako eskolak emango zituen. Berriro ere, fakultate horretako lehendabiziko emakumezko irakaslea izan zen. 1948an dekanoa zen jada, baita zentroko lehen emakumezko dekano ere, eta kargu horretan aritu zen 1950era arte. Bere sagu mutanteekin lan egiten jarraitu zuen: Hallera eraman zituen Berlinen lortutako aleak.

Gerraosteko urteak jarduera akademiko eta sozial bizikoak izan ziren. 1947an, Hertwigek Alemaniako Emakumeen Liga Demokratikoa sortzeko kongresuan parte hartu zuen; Batzorde Betearazle Federaleko kide hautatu zuten eta, bi urtez, Saxonia-Anhalt estatuan elkarte horretako presidente izan zen. Horrez gain, okupazio sobietarreko eremuan lehen Kontseilu Popularreko kide gisa ere inplikatu zen.

Beste alde batetik, sariak jasotzen hasi zen bere lan zientifikoagatik: 1953an, Zientzien Leopoldina Akademiako kide hautatu zuten; 1955etik, Zientzia eta Humanitateetako Akademia Saxoiko kide izan zen; eta, 1956an, Alemaniako Errepublika Demokratikoaren Sari Nazionala eta brontzezko Merituaren Ordena Patriotikoa jaso zituen. Bere karreraren punturik gorena 1959an izan zen, Herriko Zientzialari Nabarmenaren titulua eman ziotenean. Urte batzuk geroago, erretiroa hartu zuen.

1972an, bere neba Günther zendu zenean, Paula Hertwig Villingenera (Oihan Beltza) lekualdatu zen, senide batzuen etxera. Eta urte horretan bertan, Heidelbergo Unibertsitateko Medikuntza Fakultateak honoris causa doktorego bat eman zion.

1983ko martxoaren 31n hil zen, 93 urterekin. Egun, bere ikerketen omenez, Paula Hertwigen eta bere osaba Richarden izena duen sari zientifiko bat banatzen da, eta ingurumenerako eta osasunerako ikergune batek babesten du. Ingurumenarekin edo osasunarekin zerikusia duen edozein gairi buruzko diziplinarteko lanei ematen zaie sari hori.

Iturriak:

• Women in Science, European Commission (2009) 130-133
• Paula Hertwig, Marthin Luther Universität, Halle Witenberg
• Hertwig, Paula Julie Elisabeth, Deutsche Biographie
  
• Das Leopoldinamitglied Paula Hertwig, Acta Historica Leopoldina Nr. 58 (2012) 383-414
• Paula Hertwig (1889-1983), Mujeres de ciencias, 2006
• Paula Hertwig, Wikipedia

Egileaz:

Rosa M. Tristán (@RosaTristan) zientzia eta ingurumen dibulgazioan espezializatutako kazetaria da duela 20 urtetik baino gehiagotik. Maila nazionaleko hainbat prentsa eta irrati hedabidetan parte hartu ohi du.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko uztailaren 22an: “Paula Hertwig: la bióloga que descubrió los daños de la radiación”

Itzulpena: UPV/EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Paula Hertwig: erradiazioaren kalteak deskubritu zituen biologoa appeared first on Zientzia Kaiera.

“Gazte-galderak” egitasmoak DBHko ikasleen zalantzak, galderak eta zientzia ikusminari erantzutea du helburu. EHUko Kultura Zientifikoko Katedrak eta The Conversation plataformaren ekimena da eta zientzialari adituen dibulgazio-artikuluen bidez ematen diote erantzuna gazteen jakin-minari.

Gasteizko IES Miguel de Unamuno BHIko 2. DBHko ikasleen galdera: Nola ezagut dezakegu Lurraren historia?

Laura Damas Mollá

Gure planeta edozein giza zibilizazio baino askoz ere zaharragoa da. Bere 4.500 milioi urteko historiak aztarna ugari utzi ditu arroketan, eta geologia arduratzen da aztarna horiek argitzeaz, beraien artean gurutzatzen diren tramak dituen “Lurraren liburuko” kapituluak irakur ditzagun.

Sedimentuek hitz egiten dute

Hasi baino lehen, gogora dezagun arrokek hainbat jatorri dituztela: magma edo labaren bidez, arroka igneoak sortzen dira, eta eraldaketaren bidez, arroka metamorfikoak. Baina hemen, batez ere, hirugarren multzokoak interesatzen zaizkigu: sedimentarioak.

Arroka sedimentarioak sortzen dira goraguneetan, hala nola mendietan, azaleratzen diren arroken deskonposizio eta higaduraren ondorioz sortzen diren partikula nahiko finak metatzen direnean. Partikula horiek hainbat inguruneren bidez (ibaiak, haizea, glaziarrak…) garraiatzen dira metaketa eremuetara. Hala, sedimentuak geruzaz geruza jalkitzen dira maila gutxi gorabehera horizontaletan, estratuetan, alegia.

1. irudia: Arroken estratuak Muskizen (Bizkaia, Espainia). (Argazkia: Laura Damas Mollá).

Arroka sedimentarioak aztertzean, ondorioztatu behar dugun lehenengo datua da non jalki ziren bere materialak, hau da, itsaso, ibaia, laku eta abarretan sortu ziren. Izaki bizidunen aztarna fosilek ebatz dezakete arazoa. Itsasoko organismoen fosilak (hala nola, moluskuak edo koralak) dituen kareharri bat sakonera txikiko uren giro tropikal batean sortu zuen; izan ere, fauna gaur egungoaren oso antzekoa da. Fosil horiek osorik badaude, arrezifeak ere berreraiki ditzakegu.

Bestalde, fosilak apurturik eta nahastuta badaude, suposatuko dugu korronteren batek nahasi dituela eta bere habitatetik mugiarazi. Beste batzuetan, berriz, lerro finak edo lineazioak izaten dituzte, kareharriekin gertatzen den bezala. Lerro horiek sedimentuak garraiatzen zituzten norabidea edo, are gehiago, noranzkoa adierazten dute, gau egun hondartzetan gertatzen den bezala.

2. irudia: ozenoko labarrak (duela 56 eta 33,9 milioi urte) bi arroka mota aldizkatzearen ondorioz sortu ziren: kareharriak eta lutitak.Kasu horretan, estratuak bertikalki eratzen dira. Donostia, Gipuzkoa. (Argazkia: Laura Damas Mollá).

Lurraren historia den puzzlearen pieza horiek “aktualismo” printzipioaren arabera interpretatzen dira. Charles Lyell geologo britainiarrak 1830ean sortu zuen termino horrek adierazten du “oraina lehenaldia ulertzeko gakoa dela”.

3. irudia: Kretazeoko kuskubiko moluskuaren (errudista) luzetarako ebakidura, duela 143 eta 66 milioi urte artean.Andrabideko harrobia (Gautegiz Arteaga, Bizkaia). (Argazkai: Laura Damas Mollá).Adina salatzen duten xehetasunak

Pista horiekin interpreta dezakegu nolakoa zen arroka sedimentarioak jalki ziren ingurunea, baina oraindik ez dakigu haien adina. Badira hainbat teknika adina ezagutzeko.

Lehenik eta behin, arroka horiek osatzen dituzten mineralek isotopo erradioaktiboak dituzte, eta osagai kimiko horiek esker jakin dezakegu zenbat urte daramatzaten Lurrean. Metodo horren oinarria da isotopo “aita” baten desintegrazioa, denboran zehar apurka-apurka bere “seme” bihurtzen dena. Laginean beraien arteko proportzioa ezagututa, adina lor dezakegu.

Karbono-14 teknika ezagunaren kasuan, jatorri organikoko laginak behar dira; beraz, ezin da aplikatu arroka eta mineral askotan. Gainera, isotopo horren “bizitza” 60.000 urtekoa baino zertxobait luzexeagoa da. Arroka, mineral eta fosiletarako isotopo erreaktiboen beste erlazio batzuk erabiltzen ditugu, hala nola uranio-torio edo uranio-beruna. Horiei esker, 500.000 urte eta zenbait milaka miloi urte arteko datazioak lortzen ditugu, eta egokiagoak dira Lurraren historia luzea ezagutzeko.

Eta bitxikeria bat: ba al zenekien badagoela teknika bat kuartzoaren ale batek eguzkia ikusi zuen azken aldiaren adina ezagutzeko? Optikoki estimulatutako luminiszentzia deritzo, eta 1.000 eta 500.000 urte bitarteko laginen antzinatasuna zenbatesteko erabiltzen da.

Baina tresna horrek ez du balio arroka mota guztietarako; hortaz, beste datazio metodo bat erabiliko dugu. Ezagunena da fosilaren edukiak denboran zehar izandako aldaketa aztertzea, hau da, eboluzioa. Lurraren bizitza aldatu egiten da denboran zehar, eta fosilen arteko asoziazioak aurkitzeak aukera ematen digu estratuen adin tartea ezartzeko. Ezagunenak fosil handiak badira ere (hala nola dinosauroak), normalean luparen bidez aztertzen diren mikrofosilak erabiltzen ditugu.

“Tortura” geologikoak jasaten dituzten arrokak

Baina arroken historia osatugabe dago baldin eta ez badugu miatzen sortu zireneko ingurunea eta adina. Zenbait prozesu geologikoren ondorioz, itsas hondoan eratutako arrokak gaur egungo mendien parte dira, esate baterako. Izan ere, materialak jalkitzen direnetik gaur egunera arte, arroka sedimentarioek diagenesi izeneko prozesua jasaten dute: berotu egiten dira, zapaldu egiten dira lurperatzen ondorioz, eta aldaketak izaten dituzte osagaietan (batzuk disolbatu egiten dira, beste batzuk eraldatu, beste batzuk apurtu…).

Denbora gehienean, arroka sedimentario batek “tortura” horiek jasaten ditu, eta kronologikoki ulertu eta ordena ditzakegu. Horretarako, petrografiko izeneko mikroskopio bereziak eta 0,3 mm lodi diren arroka xaflak erabiltzen ditugu.

Eta hori gutxi balitz bezala, estratuak ez dira beti horizontalak, tarta baten geruzak bezala.Mahai-zapi bat eskuz bultzatzen dugunean bezala, plaka tektonikoek tolestu egiten dituzte arroken estratuak. Geologoek, halaber, “irakurri” egin behar ditugu arroka igneoak protagonista diren kapituluak, garai bateko sumendi erupzioen historia kontatzen baitigute, bai eta metamorfikoak ere, arroka batzuk beste arroka batzuetan eraldatzeaz hitz egiten baitigute.

Hala, apurka-apurka osatzen dugu planetaren biografia: ingurumen aldaketetatik bizitzaren eboluziora. Historia hori ulertuz gero, gaur egungo aldaketak uler ditzakegu eta hominido gisa dugun kapitulu laburraz hausnartu; izan ere, Lurrak eraldatzen jarraitzen du gure presentziaz harago.

Geologoaren betaurrekoak jantzi eta zure ingurura begiratzen baduzu, arroken historia ezagutuko duzu, norantz goazen jakin ahal izateko.

Egileaz:

Laura Damas Mollá Geologia ikertzailea da EHUn. 

Artikulu hau The Conversation plataformako Júnior atalean irakur daiteke gaztelaniaz: ¿Cómo podemos conocer la historia de la Tierra? 12-16 urte bitarteko ikaslea bazara eta zientziaren inguruko galderarik izanez gero, bidali helbide honetara: tcesjunior@theconversation.com

The post Nola ezagutu dezakegu Lurraren historia? appeared first on Zientzia Kaiera.

Unai Aranguren, Gaskon Ibarretxe eta Jon Luzuriaga

Azken urteotan, zelula amen erabilera bogan dagoen teknologia bilakatu da ehunen birsorkuntza eta ingeniaritzaren munduan.

Zelula mota honen balio eta potentziala zabalki erakutsi bada ere ondo landutako lan zientifikoen bitartez, ehun-terapia pertsonalizatuetan erabilgarritasuna mugatzen duten desabantailak ere identifikatu dira. Besteak beste, zelula amak integratutako ehunean barneratzeko arriskua dago eta ondorioz hauen efektua txikitzekoa. Gainera, ehunen ingeniaritzan argi geratu da zelulen ezaugarri biologikoez gain egitura histologiko aproposa lortzea ezinbestekoa dela ehunaren funtzionaltasun optimoa lortzekoa.

Arazo hauei aurre egiteko ehunei sostengua ematen dien zelulaz kanpoko egituretatik eratorriak diren matrize zelula gabeak erabili dira. Horrela, dezelularizatutako matrize estrazelular eta zelula amak konbinatuz, zelulen ezaugarri biologikoak mantendu eta egituraketa aproposa daukaten ehunak sortzea lortu da. Horrela, berrikuspen honen helburua arlo honetan eman diren ekarpen berrienen bilduma bat egitea izan da, azken aldian agertu diren lorpenak aipatu eta eztabaidatzeko.

Teknologia honekin lan egiteko lehen mugagarria, ehun edo organoak barnean dituzten zelulak kentzea izango da, hots, dezelularizatzea. Behin zelulak kenduta, zelulak mantendu eta eusten dituen zelulaz kanpoko egiturari, matrize estrazelularrari, “aldamio” edo “scaffold” deituko diogu. Aldamio hauek izango dira berriki sartuko diren zelula amei beharrezko sostengu fisikoa emango diena. Hauek lortzeko teknika desberdinak deskribatu dira literatura zientifikoan: besteak beste, teknika fisikoak, kimikoak, biologikoak, tekniken konbinaketak eta azken urteetan garatu diren teknika berriak.

Irudia: giza belarri baten birsortzea aldamio bat erabiliz. (Argazkia: Army Medicine – CC-BY-SA-2.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Badakigu dezelularizatutako matrizeek jatorrizko matrize estrazelularren osagaiak eta egitura kontserbatzen dituztela. Hauek ezinbestekoak dira zelulen eta matrize estrazelularren arteko elkarrekintzak bermatzeko, ez bakarrik sostengu mailan baita proteina bitartezko elkarrekintza mailan ere. Elkarrekintza hauek berebiziko garrantzia izan dezakete zelulen biologiaren patuan. Deskribatua dago zelulen desberdintzapen gaitasunean izan dezaketen garrantzia, hau da, zelula mota bat edo beste bilakatzeko gaitasunean. Dezelularizatu ostean, matrize horietatik lortutako aldamioak berriro bete daitezke zelulaz (birzelularizatu), bai zelula somatikoekin, bai zelula amekin, intereseko ehun edo organo espezifikoa eskuratzeko.

Lehen aipatu bezala, zelula amak dira matrize estrazelular dezelularizatua birzelularizatzeko gaitasun handiena erakusten duten zelula motak. Hauek zelula aitzindariak izanda zelula espezializatuek baino plastizitate handiagoa dute, hau da ingurune berrietara doitzeko ahalmena.

Berrikusitako lanen artean zelula ama mota desberdinen erabilera aztertu da. Hauek desberdintzeko ahalmenaren arabera sailkatu daitezke. Zelula ama pluripotenteak: zelula ama enbrionarioak (ZAE) eta induzitutako zelula ama pluripotenteak (iZAP) osatzen dute eta giza gorputzeko edozein motatako zeluletan bilakatzeko ahalmena dute. Zelula ama multipotenteak, berriz, leinu zelular bakarreko zelula mota desberdinetara bilakatzeko gaitasuna dute eta hauen artean ezagunenak giza gorputz helduan zelula ama mesenkimalak (ZAM) dira ezagunenak. ZAMak ehun-adipotsuan, hezur-muinean, muskuluan zein hortz-mamian aurkitu daitezke, besteak beste.

Berrikuspen honetan bildu dugun informazioari so eginez, azken urteotan lortu diren tresna zein baliabide berritzaileak kontuan izanda, ez da harritzekoa matrize estrazelularren aldamio mota ugari eratu izana. Lortu diren ehun desberdinen artean, azal-ehuna, hezur-ehuna, nerbio-ehuna eta bihotz-ehuna daude. Horrez gain, jatorrizko organoaren egitura eta osagaiak mantentzen dituzten organo osoen dezelularizazioa ere lortu da. Hauek berriro ere birzelularizatu daitezke organo birzelularizatuak lortuz. Beste batzuen artean bihotz-organo, giltzurrun-organo eta gibel-organo birzelularizatuak lortu dira. Oraindik gizakietan egindako aplikazioak mugatuak badira ere, etorkizunari begira ate ugari zabaldu ditzakeen ikerkuntza arloa da hau.

Artikuluaren fitxa:

• Aldizkaria: Ekaia
• Zenbakia: 47
• Artikuluaren izena: Matrize dezelularizatuak eta zelula amak ehun-ingeniaritzan.
• Laburpena: Azken urteotan dezelularizatutako matrize estrazelular (dMEZ) eta zelula amek interes handia piztu dute ehun-ingeniaritzaren arloan, ehun eta organoen birsorkuntzarako izan dezaketen erabilgarritasunagatik. Berrikuspen honen helburua, batetik, arlo honen nondik norakoak ezagutzea da, eta, bestetik, gizakietan egin diren aplikazioak aztertzea. Ehunak edo organoak dezelularizatzeko eta dezelularizatutako matrize estrazelularren aldamio edo scaffoldak eskuratzeko teknika desberdinak daude: fisikoak, kimikoak, biologikoak, tekniken konbinaketak eta azken urteetan garatu diren teknika berriak. Dezelularizatutako matrize horiek jatorrizko matrize estrazelularren (MEZ) osagaiak eta egitura kontserbatzen dituzte, zeinak beharrezkoak diren zelulen eta matrize estrazelularren arteko elkarrekintzetarako. Dezelularizatu ostean, matrize horiek birzelularizatu egin daitezke, bai zelula somatikoekin, bai zelula amekin, intereseko ehun edo organo espezifikoa eskuratzeko. Ehun-ingeniaritzaren arloan, azken urteetan aurrerapen garrantzitsuak egin dira, eta dezelularizatutako matrize estrazelularren aldamio mota ugari eratu dira ehun desberdinentzat, hala nola azal-ehuna, hezur-ehuna, nerbio-ehuna edo bihotz-ehuna. Horrez gain, organo osoen dezelularizazioa ere lortu da, zeinek jatorrizko organoaren arkitektura eta osagaiak kontserbatzen dituzten eta zeinak jarraian birzelularizatu egin daitezkeen. Oraindik gizakietan egindako aplikazioak mugatuak badira ere, etorkizunari begira ate ugari zabaldu ditzakeen ikerkuntza-arloa da hau.
• Egileak: Unai Aranguren, Gaskon Ibarretxe eta Jon Luzuriaga
• Argitaletxea: EHUko argitalpen zerbitzua
• ISSN: 0214-9001
• eISSN: 2444-3255
• Orrialdeak: 279-298
• DOI: 10.1387/ekaia.25202

Egileez:

Unai Aranguren, Gaskon Ibarretxe eta Jon Luzuriaga EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko Zelulen Biologia eta Histologia Saileko ikertzaileak dira.

Ekaia aldizkariarekin lankidetzan egindako atala.

The post Matrize dezelularizatuak eta zelula amak ehun-ingeniaritzan appeared first on Zientzia Kaiera.

Grissel Trujillo de Santiago doktorea Monterreyko Teknologikoko irakasle ikertzailea da, bai eta Alvarez-Trujillo laborategiko zuzendarietako bat ere. FORMA Foods-eko Chief Scientific Officer da, hurrengo belaunaldiko haragi produktuetan ikuspuntua jarrita duen enpresa. Ikertzaileen Sistema Nazionaleko kidea da (2. mailakoa), eta Mexikoko Zientzien Akademiako kide erregularra.

Kimikari farmazeutiko biologoa da Nuevo Leóngo Unibertsitate Autonomoan, eta Zientziakomaisua eta doktorea Monterreyko Teknologikoan. Doktorego osteko bi urteko egonaldia egin zuen Harvarden eta MITen. Ikerketa egonaldi ugari egin ditu Indiako eta Italiako prestigio handiko unibertsitateetan.

3D inprimaketa eta bioinprimaketa kaotikoaren asmatzaile liderra da. Bere ikerketa ildoek bioinprimaketari eta biomaterialen ingeniaritzari buruz dihardute. Patente mexikar bat eta patente prozesuan dauden sei teknologia ditu. 80 artikulu baino gehiago argitaratu ditu nazioarteko aldizkari zientifikoetan, eta 7.500 aldiz baino gehiagotan aipatu dute.

Beste beste, Zientzien Akademia Mexikarraren (AMC) zientzialari gazteentzako 2023ko ikerketa saria (AMC) jaso zuen, Kimikaren arloko 2024ko lider emergentea da American Chemical Society-ren eskutik, L ‘Oréal-UNESCO-AMC fundazioaren “Zientziako Emakumeentzat” beka jaso zuen 2019an, SEP Reconoce-k bioinprimaketan egindako lana nabarmendu zion 2022an, ISBFk emandako “Professional Development Award” saria jaso zuen 2023an, bere jaioterriak “Herritar Nabarmena” izendatu zuen, eta Monterreyko Ingeniaritza eta Teknologia Zientzien Eskolako irakasle nabarmenen zirkuluko kide da. Mario Álvarez kidearekin batera jaso zuen CINVESTAV-ek eta Neolpharma-k emandako Bioteknologiako Berrikuntzaren saria, bai eta Rómulo Garza 2022 saria ere, “Ekintzailetzara daraman ikerketa” kategoriaren lehenengo edizioan.

Irudia: Grissel Trujillo de Santiago. (Argazkia: Mujeres con Ciencia).Zein da zure ikerketa arloa?

Nire ikerketa arloa biofabrikazioa da: zientzia materialak, biologia eta ingeniaritza elkartzen dituen alorra da, egitura biziak diseinatu eta eraikitzeko. Bereziki, fluxu kaotikoetan oinarritutako 3D inprimaketako teknologiak garatzen espezializatzen naiz. Horiei esker, material bigunen barruan arkitektura konplexu eta funtzionalak sor daitezke, hala nola hidrogelak. Teknologia horiek medikuntza birsortzailean, eredu biomedikoetan, belaunaldi berriko elikagaietan eta beste muga emergente batzuetan aurrerapenak sustatzen dituzte. Barne antolaketa duten eta naturan inspiratuta dauden egiturak fabrikatzeko modu sinple baina boteretsuak aurkitzearen zale amorratua naiz.

Zergatik zabiltza arlo horretara?

Izugarri hunkitzen nau naturak printzipio sinpleetatik abiatuta egitura adimendunak, eraginkorrak eta ederrak nola sortzen dituen ikusteak, hau da, konplexutasuna sinpletasunaren bidez sortzea. Zientziatik abiatuta logika natural horri heltzea eta teknologia bihurtzea da mundu osasungarriago, bidezkoago eta jasangarriago bat sortzen laguntzeko dudan modua. Gainera, biofabrikazioak aukera ematen dit zientziatik lan egiteko eta benetako arazoak ebazteko, gehien maite dudanarekin konektatzen nauen sormenezko dimentsio batekin:xede bat izanda eraikitzea.

Arlo horri esker, amets handiak izan ditzaket eta modu zehatzean jardun:mikroegituratutako konstruktu bat laborategian diseinatzetik, lan horrek osasunean duen inpaktu errealarekin, elikadurarekin edo ingurumenarekin konektatzeraino. Zientzian aritzeko eta horretaz gozatzeko modua da, baina beti bizitzak eraldatzeko xedearekin.

Izan al duzu erreferenterik zure ibilbidean?

Izugarri inspiratu nauten pertsona ugari egon dira. Esparru akademikoan, Ali Khademhosseini, Mario Moisés Álvarez, Ernesto Di Maio eta Cecilia Rojas mentoreek zientziari buruz irakasteaz gain, osotasunari, ikuspegiari eta lidergoari buruz ere irakatsi zidaten. Horrez gain, Anthony Atalaren, Bob Langerren eta Jennifer Lewis eta Neri Oxman bezalako emakumeen lana eta ikuspegia ere izugarri miretsi ditut; izan ere, alorra sormenez, zorroztasunez eta ausardiaz irauli dute.

Baina, zalantza barik, nire erreferentziazko irudi nagusia nire ama izan da. Bizitzaren aurrean izan beharreko sendotasunaren, erresilientziaren, jakituria praktikoaren eta alaitasunaren eredu izan da niretzat,etengabeko iparrorratza.

Zer da zure alorrean deskubritu edo ebatzi nahi zenukeena?

Nire bihotza betetzen duena horretarako beharra duten pazienteentzat organo funtzionalak inprimatzea da. Zenbait aitzindari garrantzitsurengandik, hala nola Anthony Atalarengandik, jaso nuen ametsa da eta horrekin bat egin nuen nire konpromiso eta indar osoz. Urratsez urrats, aurrerapen bakoitzarekin aurrera eginez, horra hel gaitezkeela pentsatzeak hunkitu egiten nau.

Baina bide horretan oso garrantzitsuak diren beste arazo batzuetarako konponbideak ere sor ditzakegu: gaixotasunak ikertzeko eredu berrietatik elikagai jasangarriagoak ekoizteko teknologietara. Asko axola dit egiten dugunak ingeniari eta zientzialari bikainak prestatzeko balio dezala, proiektu eraldatzaileen liderrak izan daitezen.

Eta nire ametsa da ideia horiei esker prestatzen ditugun pertsona horientzat profil altuko lanak eskainiko dituzten elkarteak sortzea; Mexikotik ezagutzan oinarritutako ekonomia eraiki ahal izatea, independenteagoa, oparoagoa eta bilakatuagoa. Zientziak eta teknologiak loratuko den gizartea erein dezatela:gizatiarra, sortzailea, independentea eta ekitatiboa. Ez gaitzatela soilik gure kultura sutsuagatik ezagutu (koloreak, musika, alaitasuna), baita sortzen ditugun ezagutzagatik eta teknologiengatik ere, eta gure asmamenagatik, problema konplexuak ebazteko dugun gaitasungatik eta gure zientzialarien bikaintasungatik.Mexikok distira egin dezala, baita inspiratu ere.

Zein aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Deiari entzun diezaiotela. Ez da guztientzako ibilbidea, baina sentitzen badute beren izaerarekin bat egiten duela, orduan merezi du. Ikerketa ez da lana, xededun bidea baizik, etengabeko hazkuntza eskatzen duena. Eta benetako edozein hazkuntza bezalaxe, batzuetan mingarria edo deserosoa da. Zalantza, neke, frustrazio… uneak daude, baina baita deskubrimenduko, lotura sakoneko eta benetako alaitasuneko uneak ere.

Pasioa behar da, baina baita diziplina, erresilientzia eta berriro hasteko gaitasun handia ere.Izan inguruan erronkak proposatzen dizkizuten, zaintzen zaituzten eta inspiratzen zaituzten pertsonak. Eta egin zientzia maitasunez, zorroztasunez eta xede jakin batekin. Saia zaitez arazo garrantzitsuak ebazten eta gainerakoei zerbitzatzen; izan ere, denbora eta baliabideak beti dira mugatuak. Horregatik, gure mundua eraldatzeko erabiltzea merezi du (beti onerako).

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko abuztuaren 2an: “Grissel Trujillo de Santiago: «La biofabricación me permite trabajar desde la ciencia para resolver problemas reales»“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

 

The post Grissel Trujillo de Santiago: «Biofabrikazioak aukera ematen dit zientziatik lan egiteko eta benetako arazoak konpontzeko» appeared first on Zientzia Kaiera.