Sindicador de canales de noticias

Las diez matemáticas de la Torre Eiffel

Cuaderno de Cultura Científica - Hace 5 horas 2 mins

Eduardo Galeano (1940-2015) rescataba lo esencial de la vida y el trabajo de Sophie Germain (1776-1831) en su hermosa semblanza Mudanza de nombre. El escritor uruguayo escribía sobre la matemática y la Torre Eiffel en estos términos:

 

[…] Sophie fue la única mujer aceptada en el masculino Olimpo de la ciencia europea: en las matemáticas, profundizando teoremas, y después en la física, donde revolucionó el estudio de las superficies elásticas.

Un siglo después, sus aportes contribuyeron a hacer posible, entre otras cosas, la torre Eiffel.

La torre lleva grabados los nombres de varios científicos.

Sophie no está. […]

 

En efecto, la Torre Eiffel tiene grabados en los pretiles de la primera línea de balcones 72 nombres de científicos e ingenieros franceses destacados por sus contribuciones. Fue Gustave Eiffel quien eligió los nombres de esos eruditos –todos varones–: cada fachada de la torre (Trocadero, Escuela Militar, Grenelle y París) contiene 18 apellidos.

 

eiffelSophie Germain y la Torre Eiffel. Fuentes: Wikimedia Commos

 

El pasado día 26 de enero, la alcaldesa de París, Anne Hidalgo, dio a conocer la propuesta de 72 científicas cuyos nombres se inscribirán en la Torre Eiffel como reconocimiento a la importancia de sus aportaciones científicas.

 

Esta iniciativa, que comenzó a fraguarse en el primer trimestre de 2025, ha sido liderada por la ciudad de París, la Sociedad de Explotación de la Torre Eiffel (SETE) y la asociación Femmes & Sciences. Una comisión de personas expertas, presidida por la astrofísica Isabelle Vauglin y Jean-François Martins, presidente de la SETE, han colaborado para seleccionar estos 72 nombres. Además, proponen que se coloquen en un friso (sobre el que ya existe) en la primera planta de la torre. Este listado de 72 nombres se enviará a las tres academias competentes (Ciencias, Medicina y Tecnologías) que validarán oficial y definitivamente esta propuesta.

 

Las matemáticas de la lista

 

Diez de los nombres corresponden a matemáticas francesas. Por supuesto, una de ellas es Sophie Germain. Presentamos una breve reseña de cada una de ellas.

 

  1. Yvette Amice (1936-1993) centró su investigación en teoría de númerosy análisis p-ádico. Fue la segunda mujer que presidió la Société Mathématique de France (1975), tras Marie-Louise Dubreil-Jacotin (1952).
  2. Yvonne Choquet-Bruhat (1923-2025) fue la primera mujer en ser elegida miembro de la Académie des sciences, fue en 1979. Estableció los primeros resultados rigurosos sobre las ecuaciones de Einstein, abriendo la vía de estudio matemático del espacio-tiempo.
  3. Marie-Louise Dubreil-Jacotin (1905-1972) comenzó a trabajar en álgebra tras conocer a Emmy Noether. Junto a su marido, Paul Dubreil, publicó Leçons d’algèbre moderne, libro de gran difusión en esta área.
  4. Jacqueline Ferrand (1918-2014) trabajó fundamentalmente en análisis real y complejo y geometría diferencial. Entre sus muchas publicaciones y manuales universitarios, destacan los cuatro tomos de Cours de Mathématiquesjunto a Jean-Marie Arnaudiès.
  5. Sophie Germain (1776-1831) realizó importantes contribuciones a la teoría de números; uno de los más importantes fue el estudio de los que se denominan números primos de Germain. Fue la primera mujer en ganar un premio de la Académie des sciences (1815) por su disertación sobre superficies elásticas, que sentó las bases para la investigación sobre la resistencia de los materiales, en particular para la construcción de la Torre Eiffel.
  6. Geneviève Guitel (1895-1982) introdujo los términos escala largay escala corta (en Histoire comparée des numérations écrites, 1975) para referirse a dos de los principales sistemas de numeración utilizados en el mundo.
  7. Paulette Libermann (1919-2007) fue especialista en geometría diferencial y geometría simpléctica, centrándose en la teoría de jets, entre otros.
  8. Edith Mourier (1920-2017) fue especialista en teoría de probabilidad. En 1954 defendió su tesis, Éléments aléatoires dans un espace de Banach, en la que generaliza la ley de los grandes números relativa a puntos aleatorios de espacios de Banach: es el teorema de Fortet-Mourier, que se utiliza para cuantificar la diferencia entre dos medidas.
  9. Michelle Schatzman (1949-2010) fue especialista en matemática aplicada, a la que contribuyó con más de 70 artículos. Trabajó fundamentalmente en análisis no linealy análisis numérico.
  10. Marie-Hélène Schwartz (1913-2013) es conocida por sus trabajos sobre clases característicasasociadas a espacios con singularidades.

 

Bonus

 

Debajo aparece el listado (por orden alfabético de apellido) de las 72 científicas francesas (o que realizaron su investigación en Francia) propuestas para que sus nombres se inscriban en la Torre Eiffel. Las diez matemáticas están marcadas en negrita.

 

 

Referencias

 

 

Sobre la autora: Marta Macho Stadler es profesora de Topología en el Departamento de Matemáticas de la EHU y editora de Mujeres con Ciencia

El artículo Las diez matemáticas de la Torre Eiffel se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Zoriz aurkitu den antibiotiko batek bakterio superresistentei aurre egiteko balio lezake

Zientzia Kaiera - Hace 8 horas 1 min

Iker Badiola Etxaburu

Antibiotikoekiko erresistentzia garatzen duten bakterioak osasun-arazo bihurtu dira, eta etorkizuneko mehatxu garrantzitsuenetariko bat direla esan genezake. Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, 2050erako baliteke urtero hamar milioi pertsona hiltzea antibiotikoekiko erresistenteak diren bakterioek kutsatuta. Hori ekiditeko, oinarrizko helburutzat hartzen dira antibiotikoen erabilera zuzenagoa eta bakterio superresistenteen kontrako antibiotiko berriak sortzea. Oraingoan, Erresuma Batuko Warwick-eko Unibertsitatean egindako aurkikuntza batek sortu du itxaropena bakterio superresistentei aurre egiteko borrokan.

Botika berrien aurkikuntzan sarri egon dira zorizko gertaerak. Beharbada, entzutetsuena Albert Flemingek esperimentuak egiteko zituen mikroorganismo-plaketariko bat Penicillium  onddoak kutsatu zuenekoa da. Itxura denez, Fleming doktoreak jai egun batzuk hartu zituen, eta, bueltatu zenean, bakterioak zituen plaketariko bat onddo batek kutsatuta zegoen, eta onddoa zegoen inguruan ez zen bakteriorik hazten. Abiapuntu hori izan zuen gizateriaren historiako aurkikuntza farmazeutiko garrantzitsuenetarikoak, eta, ondorioz, Flemingek Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1945. urtean. Antzerako zerbait gertatu zen Hans Peter Frey biologoak ziklosporina aurkitzen lagundu zuenean. Freyk enpresa farmazeutiko suitzar batean lan egiten zuen; oporretan Norvegian zela, lurreko lagin batzuk jaso zituen eta lan egiten zuen konpainiaren laborategietara eraman zituen. Lagin haietatik ziklosporina isolatzea lortu zen, eta, gaur egun, immunoezabatzaile moduan erabiltzen da, batez ere bihotzeko transplanteak egin ondoren errefusa saihesteko.

PremetilenomizinaIrudia: antibiotikoekiko erresistenteak diren bakterio patogeno Gram-positiboen aurkako jarduera areagotzea. (Argazkia: J. Am. Chem. Soc. 2025, 147, 44, 40554-40561)

Oraingo honetan, zorizko aurkikuntzari premetilenomizina C laktona deritzo, Streptomyces coelicolor bakterioak sortzen duen metilenomizina A antibiotikoaren bitartekari bat. S. coelicolor lurzoruan dagoen bakterio bat da; 1965. urtean zientzialariek ikusi zuten metilenomizina A antibiotikoa sortzeko gai zela, eta antibiotiko hori erabilgarria zela hainbat mikroorganismo patogenoren aurka. Azken urteotan, Warwickeko Unibertsitateko ikertzaile talde batek, Gregory Challis doktorearen gidaritzapean, metilenomizina A-ren ekoizpenean sakondu du, eta, horretarako, S. coelicolor bakterioaren hainbat gene manipulatu dituzte. Ekoizpen-prozesua sakon aztertzean, ikertzaileek ikusi dute metilenomizina A sortu aurretik premetilenomizina C laktona konposatua sortzen dela bitartekari moduan; baina prozesu kimikoa hain da azkarra, ezen naturalki gertatzen denean bigarren horren aztarnarik ez baita gelditzen.

Geneak manipulatzean, prozesua premetilenomizina C laktonaren ekoizpenean gelditzea lortu zuten 2017. urtean, Challisen laborategian doktorego-tesia egiten ari zen ikertzaile bati bururatu zitzaion bitartekari horren gaitasun antimikrobianoa neurtzea. Ezustekoa itzela izan zen. Premetilenomizina C laktona gai zen mililitroko mikrogramo bakar batekin Staphylococcus aureus andui erresistenteak hiltzeko; metilenomizina A-k, berriz, 256 mikrogramo mililitroko kontzentrazioan egiten zuen. Erresistentzia neurtzean ere emaitza positiboak lortu zituzten. Gernu-infekzio larriak sortzen dituen Enterococcus faecium bakterioa 28 egunetan kontaktuan jarri zuten, dosi txikitan, vanomizinarekin eta premetilenomizina C laktonarekin. Vanomizinarekin tratatzean, 28 egun pasatu ondoren E. faeciumek erresistentzia garatzen zuen, eta, behin erresistente bihurtuta, berau hiltzeko 8 aldiz kontzentrazio handiagoa erabili behar zen; aldiz, premetilenomizina C laktonarekin, 28 egun igaro ondoren, ez zen garatzen erresistentziarik, eta E. faecium hiltzeko gutxieneko kontzentrazioa berdina zen. 2025. urtean lortu da premetilenomizina C laktona modu industrialean sortzea, eta laster klinikan erabilgarri izatea espero da.

Flemingen, Freyren edo Challisen ikertaldeko ikertzaileek egin zituzten aurkikuntzetan zortea giltzarri izan zela esan dezakegu. Nik uste dut, ordea, guztiek beste osagai bat dutela amankomunean: jakin-mina. Ikertzailearen sen moduan ere ezaguna den jakin-min horrek eraman zituen guztiak ere aukera berriak bilatzera.

Erreferentzia bibliografikoak:
  • Bryson, Bill (2019). The Body: A Guide for Occupants.Doubleday. ISBN:‎ 0385539304.
  • Corre, Christophe; Idowu, Gideon A.; Song, Lijiang; Whitehead, Melanie E.; Alkhalaf, Lona M.; Challis, Gregory L. (2025). Discovery of Late Intermediates in Methylenomycin Biosynthesis Active against Drug-Resistant Gram-Positive Bacterial Pathogens. Journal of the American Chemical Society, 147,44. DOI: 10.1021/jacs.5c12501
Egileaz:

Iker Badiola Etxaburu (@ikerbadiola.bsky.social) EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko irakaslea eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako zuzendaria da.

The post Zoriz aurkitu den antibiotiko batek bakterio superresistentei aurre egiteko balio lezake appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Una demostración muy buscada para domar algunas de las ecuaciones más rebeldes de las matemáticas

Cuaderno de Cultura Científica - Mar, 2026/02/10 - 11:59

Los matemáticos comprenden finalmente el comportamiento de una importante clase de ecuaciones diferenciales que describen todo, desde la presión del agua hasta los niveles de oxígeno en los tejidos humanos.

Un artículo de Paulina Rowińska. Historia original reimpresa con permiso de Quanta Magazine, una publicación editorialmente independiente respaldada por la Fundación Simons.

ecuacionesPara estudiar el flujo de aire alrededor del ala de un avión, la distribución de los esfuerzos en un puente u otras situaciones muy diversas, los investigadores utilizan ecuaciones diferenciales parciales elípticas. Estas ecuaciones son notoriamente difíciles de comprender. Ilustración: Kristina Armitage; Michael Kanyongolo /Quanta Magazine

La trayectoria de una tormenta, la evolución de los precios de las acciones, la propagación de una enfermedad: los matemáticos pueden describir cualquier fenómeno que cambie en el tiempo o en el espacio mediante lo que se conoce como ecuaciones diferenciales parciales. Pero hay un problema: estas «EDP» suelen ser tan complicadas que resulta imposible resolverlas directamente.

 

En su lugar, los matemáticos recurren a un ingenioso rodeo. Puede que no sepan calcular la solución exacta de una ecuación dada, pero pueden intentar demostrar que dicha solución debe ser «regular», o bien comportada en cierto sentido; por ejemplo, que sus valores no den saltos repentinos físicamente imposibles. Si una solución es regular, los matemáticos pueden utilizar diversas herramientas para aproximarla y así comprender mejor el fenómeno que quieren estudiar.

 

Sin embargo, muchas de las EDP que describen situaciones realistas han permanecido fuera de alcance. Los matemáticos no han logrado demostrar que sus soluciones sean regulares. En particular, algunas de estas ecuaciones inalcanzables pertenecen a una clase especial de EDP para la que los investigadores desarrollaron durante un siglo toda una teoría, una teoría que nadie consiguió hacer funcionar para esta subclase concreta. Se toparon con un muro.

 

Ahora, dos matemáticos italianos han logrado por fin romper esa barrera, ampliando la teoría para abarcar esas EDP más desordenadas. Su artículo, publicado el verano pasado, marca la culminación de un ambicioso proyecto que, por primera vez, permitirá a los científicos describir fenómenos reales que durante mucho tiempo han desafiado el análisis matemático.

 

Traviesas o buenas

 

Durante una erupción volcánica, un río abrasador y caótico de lava fluye sobre el terreno. Pero al cabo de horas o días (o quizá incluso más tiempo), se enfría lo suficiente como para entrar en un estado de equilibrio. Su temperatura deja de cambiar de un momento a otro, aunque sigue variando de un lugar a otro en la vasta extensión de espacio que cubre la lava.

ecuacionesLos matemáticos modelan sistemas que cambian en el espacio, pero no en el tiempo —la temperatura de un flujo de lava en equilibrio, la distribución de nutrientes en los tejidos, la forma de una película de jabón— mediante ecuaciones diferenciales parciales elípticas.
Fuentes, de arriba a abajo: Giles Laurent/Creative Commons; Mikael Häggström/Creative Commons; Ted Kinsman/Science Source

Los matemáticos describen situaciones como esta mediante lo que se llaman EDP elípticas. Estas ecuaciones representan fenómenos que varían en el espacio pero no en el tiempo, como la presión del agua que fluye a través de una roca, la distribución de tensiones en un puente o la difusión de nutrientes en un tumor.

 

Pero las soluciones de las EDP elípticas son complicadas. La solución de la EDP de la lava, por ejemplo, describe su temperatura en cada punto, dadas unas condiciones iniciales. Depende de muchas variables que interactúan entre sí.

 

Los investigadores quieren aproximar esa solución incluso cuando es imposible escribirla de forma explícita. Pero los métodos que utilizan solo funcionan bien si la solución es regular, es decir, si no presenta saltos ni quiebros bruscos (no habrá picos afilados en la temperatura de la lava de un lugar a otro). «Si algo falla, probablemente se deba a la [falta de] regularidad», explica Makson Santos, de la Universidad de Lisboa.

 

En la década de 1930, el matemático polaco Juliusz Schauder trató de establecer las condiciones mínimas que debe satisfacer una EDP elíptica para garantizar que sus soluciones sean regulares. Demostró que, en muchos casos, basta con probar que las reglas incorporadas en la ecuación —como la regla que describe la rapidez con la que se propaga el calor en la lava— no cambian de forma demasiado abrupta de un punto a otro.

 

En las décadas transcurridas desde la demostración de Schauder, los matemáticos han mostrado que esta condición es suficiente para asegurar que cualquier EDP que describa un material «agradable» y uniforme tiene soluciones regulares. En un material así, existe un límite a lo extremas que pueden ser las reglas subyacentes. Por ejemplo, si se supone que la lava es uniforme, el calor siempre fluirá dentro de ciertos límites de velocidad, nunca demasiado rápido ni demasiado lento.

 

Pero la lava es en realidad una mezcla diversa de roca fundida, gases disueltos y cristales. En un material no uniforme como este, no se pueden controlar los extremos, y pueden aparecer diferencias más drásticas en la rapidez con la que se propaga el calor según el lugar: algunas regiones de la lava pueden conducir el calor extremadamente bien y otras extremadamente mal. En este caso, se utiliza una EDP «no uniformemente elíptica» para describir la situación.

 

Durante décadas, nadie pudo demostrar que la teoría de Schauder siguiera siendo válida para este tipo de EDP.

 

Por desgracia, «el mundo real es no uniformemente elíptico», explica Giuseppe Mingione, matemático de la Universidad de Parma, en Italia. Eso significaba que los matemáticos estaban atascados. Mingione quería entender por qué.

 

Máquina del tiempo

 

En agosto de 2000, Mingione —con 28 años y recién doctorado— se encontraba en un viejo balneario en ruinas de Rusia, asistiendo a un congreso sobre ecuaciones diferenciales. Una noche, sin nada mejor que hacer, empezó a leer artículos de Vasiliĭ Vasil’evich Zhikov, un matemático al que había conocido en el viaje, y se dio cuenta de que las EDP no uniformemente elípticas que parecen bien comportadas pueden tener soluciones irregulares incluso cuando satisfacen la condición identificada por Schauder. La teoría de Schauder no era simplemente más difícil de demostrar en el caso no uniforme: necesitaba una actualización.

ecuacionesGiuseppe Mingione ha ayudado a probar una conjetura que formuló hace 20 años. La prueba final, según él, fue «un milagro por desesperación». Foto: Giampiero Palatucci

De vuelta en Italia, se unió a dos colegas y propuso que las EDP no uniformemente elípticas debían satisfacer una condición adicional para garantizar que sus soluciones fueran regulares. No solo las reglas que gobiernan el flujo de calor tenían que cambiar gradualmente de un punto a otro, sino que esos cambios debían estar estrictamente controlados para tener en cuenta la no uniformidad de la lava. En particular, sostenían los matemáticos, cuanto más desigual sea el material, más estricto debe ser ese control. Representaron esta condición mediante una desigualdad, que daba un umbral preciso de cuánta no uniformidad podía tolerar un sistema.

 

Mostraron que, para las EDP en las que la desigualdad no se cumple, ya no se puede garantizar que las soluciones sean regulares. Pero no pudieron demostrar que la desigualdad marque exactamente el punto en el que las soluciones pasan de ser regulares a potencialmente irregulares. Mingione pasó años trabajando en el problema, sin éxito. Finalmente, abandonó el intento.

 

Pasaron casi 20 años. Entonces, en 2017, una estudiante de primer año de doctorado llamada Cristiana De Filippis oyó hablar de la búsqueda de una extensión de la teoría de Schauder a ecuaciones no uniformemente elípticas. Matemáticos con más experiencia le advirtieron que no se metiera en ese problema, pero ella ignoró el consejo y se puso en contacto con Mingione. En una llamada nocturna por Skype, le dijo que tenía algunas ideas sobre cómo demostrar su conjetura y que estaba decidida a retomar el trabajo donde él lo había dejado.

ecuacionesCristiana De Filippis ha estado desarrollando una teoría amplia para comprender mejor las soluciones de ecuaciones diferenciales parciales, centrándose en casos cada vez más complejos. Foto: Giampiero Palatucci

«Fue como una máquina del tiempo», cuenta Mingione. «Fue como encontrarme conmigo mismo de hace 20 años llamando a la puerta de mi propia mente».

 

Según él, fue la «nueva energía, el entusiasmo y la fe en que esto se podía hacer» de De Filippis lo que le convenció de reactivar su intento, largamente dormido, de demostrar su conjetura.

 

Milagros

 

La clave para demostrar que la solución de una EDP es regular consiste en mostrar que siempre cambia de manera controlada. Los matemáticos lo hacen estudiando una función especial que describe con qué rapidez cambia la solución en cada punto. Quieren demostrar que esta función, llamada gradiente, no puede hacerse demasiado grande.

 

Pero, del mismo modo que suele ser imposible calcular directamente la solución de una EDP, también suele ser imposible calcular su gradiente.

ecuacionesEl matemático polaco Juliusz Schauder se propuso comprender cuándo los modelos de sistemas físicos ofrecen una imagen precisa de la realidad y cuándo no. Fuente: Dominio público

En su lugar, De Filippis y Mingione dedujeron de la EDP original lo que llamaron una «ecuación fantasma», una sombra de aquello que realmente necesitaban.

 

Ahí es donde Mingione se había quedado atascado décadas antes. Pero De Filippis tuvo una idea para afinar la ecuación fantasma de modo que ofreciera una visión más nítida de la EDP. Mediante un procedimiento largo y de muchos pasos, la pareja consiguió extraer de la ecuación fantasma información suficiente para reconstruir el gradiente.

 

«Es un poco rebuscado hacerlo así», comenta Simon Nowak, de la Universidad de Bielefeld, en Alemania. «Pero funciona, y es bastante bonito».

 

Ahora tenían que averiguar cómo demostrar que el gradiente recuperado no podía hacerse demasiado grande. Lo descompusieron en piezas más pequeñas y demostraron que cada una de ellas no podía superar un tamaño determinado. Esto requirió un esfuerzo enorme: incluso un diminuto error de medida en una sola pieza arruinaría su estimación del gradiente y los alejaría del umbral que pretendían demostrar.

 

En un preprint de 2022, lograron controlar todas esas piezas lo suficiente como para demostrar que la mayoría de las EDP no uniformemente elípticas que satisfacen la desigualdad de Mingione deben tener soluciones regulares. Pero todavía faltaban algunas EDP. Para demostrar la conjetura completa, los matemáticos tuvieron que obtener cotas aún mejores para el tamaño de las piezas del gradiente. No había absolutamente ningún margen de maniobra. Eso obligó a empezar de nuevo muchas veces: «un juego interminable», dice De Filippis. Pero, al final, consiguieron demostrar que el umbral que Mingione había previsto décadas atrás era exactamente el correcto.

 

Fue «un milagro por desesperación», afirma él.

 

De Filippis y Mingione no solo han completado un proyecto de un siglo de duración. También han hecho posible que los matemáticos estudien procesos reales complejos que hasta ahora tenían que modelizarse mediante ecuaciones irrealmente simplificadas.

 

Los investigadores también están entusiasmados por aplicar sus técnicas al estudio de otros tipos de ecuaciones diferenciales parciales, incluidas las que cambian tanto en el espacio como en el tiempo. «La parte mágica es que estaban reuniendo toda esta teoría profunda bajo un mismo paraguas y luego extrayendo de ahí la demostración», comenta Tuomo Kuusi, de la Universidad de Helsinki.

 

Las EDP siempre han sido casi prohibitivamente difíciles de analizar desde el punto de vista matemático. Ahora lo son un poco menos. Detrás de ellas, dice De Filippis, «hay una enorme realidad» esperando ser explicada.

 

El artículo original, Long-Sought Proof Tames Some of Math’s Unruliest Equations, se publicó el 8 de diciembre de 2025 en Quanta Magazine.

Traducido por César Tomé López

El artículo Una demostración muy buscada para domar algunas de las ecuaciones más rebeldes de las matemáticas se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Probiotikoen erabilgarritasuna obesitatearen tratamendurako

Zientzia Kaiera - Mar, 2026/02/10 - 09:00

Laura Arellano-García, Saioa Gómez-Zorita, María Puy Portillo eta Iñaki Milton-Laskíbar

Obesitatea gaixotasun metaboliko kronikoa da, osasunean eragin negatiboak sortzen dituen gehiegizko gantz-ehunaren metaketak ezaugarritzen duena. Nahiz eta obesitatearen garapena denboran mantentzen den energia-balantze positibo baten ondorioa izan, errealitateak erakusten du gaixotasun hori askoz ere konplexuagoa dela.

Izan ere, hainbat faktore etiologiko identifikatu dira obesitatearen garapenean eragina dutenak. Horien artean, gero eta arreta handiagoa berenganatu dute hesteko mikrobiotaren asaldurek (disbiosi izena ematen zaie). Izatez, ikerketa ezberdinek erakutsi dute pertsona obesoen hesteko mikrobiotaren osaera pertsona osasuntsuek dutenaren ezberdina dela.

Testuinguru honetan, abian dira hainbat ikerlan, aztertzeko ea obesitatearen tratamendurako estrategia lagungarria izan daitekeen pertsona obesoen hesteko mikrobiotaren osaera moldatzea (mikrobiota osasuntsu bat lortzeko).

Hesteko «mikrobiota obesoak» dituen inplikazioak osasunean

Hesteko mikrobiota mikroorganismo-komunitate (nagusiki, bakterioak) konplexua da, ostalariaren (gure) osasunerako garrantzitsuak diren funtzio ezberdinak erregulatzen dituena. Funtzio horien artean daude, besteak beste, nutrienteen digestio, xurgapena eta metabolismoa, edota erantzun immunearen erregulazioa1.

Hori gertatzeko, ordea, ezinbestekoa da mikrobiotaren osaera osasuntsua izatea (eubiosi gisa ezagutzen dena). Nahiz eta mikrobiotaren «osaera estandarrik» ez den existitzen (hainbat faktoreren menpe dagoelako), oro har, osasuntsutzat jo liteke mikroorganismo-aberastasun handia, hesteko hesi-funtzio egokia eta hanturaren aurkako efektua duten metabolitoak ekoizten dituen mikrobiota. Aitzitik, obesitatea duten pertsonen mikrobiotak ezaugarri hauek lituzke; aberastasun txikiagoa, bitartekari hantura-eragileen ekoizpen handitua eta hesteko hesi-funtzioaren galera (1. irudia).

obesitatearen tratamendurakoIrudia: obesitatea duten banakoen hesteko mikrobiotaren ezaugarriak. F/B: Firmicutes/Bacteroidetes ratioa, KLGA: kate laburreko gantz-azidoak, LPS: lipopolisakaridoa.Probiotikoak eta obesitatea: zer dira eta nola funtzionatzen dute

Definizioz, probiotikoak, kantitate egokian hartuta, osasunerako efektu onuragarriak dituzten mikroorganismoak dira2. Nahiz eta probiotikoen erabilpena nagusiki asaldura gastrointestinalen kudeaketara bideratzen den, baliagarriak izan daitezke obesitatearen tratamendurako ere.

Izatez, ikusi da probiotikoen kontsumoak (bakterio-andui bakarra edo nahasketak) gorputz-pisuaren, gorputzeko gantz-edukiaren edo/eta gerri-perimetroaren murrizketa esanguratsuak eragiten dituela obesitatea duten pertsonetan3.

Efektu horiek bideratzen dituzten ekintza-mekanismoak guztiz ezagutzen ez diren arren, hainbat ikerlanek azpimarratzen dute probiotikoen kontsumoak eragiten duen hesteko mikrobiotaren modulazioa. Horren ondorioz, mikrobiotaren osaera egokia faboratzen da, hanturaren aurkako bitartekariak ekoiztuko baititu (kate laburreko gantz azidoak, nagusiki)3.

Bestalde, hainbat ikerlanek erakutsi dute probiotikoen kontsumoak eragina duela janguraren erregulazioan ere. Efektu hori probiotikoek heste-garun ardatzean duten eraginak azaltzen du. Horrela, animalietan egindako ikerlanek erakutsi dute probiotikoen administrazioak asetasun-hormonen (hala nola YY peptidoa, glukagoiaren antzeko 1 peptidoa eta kolezistokinina) gene-adierazpena handitzen dutela kolonean, hipotalamoko neurona anorexigenikoen (jangura murrizten dutenak) gene-adierazpena handitzearekin batera (propiomelanokortinak eta kokainak eta anfetaminak erregulatutako transkriptoa, besteak beste)4.

Era berean, ikusi da probiotikoen administrazioak eragindako hesteko mikrobiotaren modulaziotik eratorritako kate laburreko gantz azidoek zeresana dutela janguraren erregulazioan. Horrela, probiotikoen administrazioak butirato-ekoizpena handitzen duela frogatu da, zeinak glukagoiaren antzeko 1 peptidoa hormonaren sintesian eta jarioan parte hartzen duten geneen adierazpena kitzikatzen baitu4.

Azkenik, aipatzekoa da, baita ere, probiotikoen administrazioa odoleko grelina-mailaren normalizazioarekin lotzen dela, zeina handiagotuta egoten baita pertsona obesoetan5. Kontuan izanik grelinak jangura handitzen duela, obesitatearen tratamendurako beste estrategia bat izan daiteke haren mailak balio normaletara murriztea5.

Probiotikoen erabilpenak dituen mugak eta alternatiba posibleak

Ebidentzia zientifikoak probiotikoak obesitatearen tratamenduan erabilgarriak izan daitezkeela erakusten duen arren, badituzte zenbait muga. Muga nagusia hau da: probiotikoak hartzeak inplikatzen du bizirik dauden bakterioak irensten ari garela. Horrek infekzio sistemikoak pairatzeko edota hesterako translokazio bakterianoa garatzeko arriskua dakar, bereziki gaixo dauden pertsonek hartzen badituzte6.

Ondorioz, inaktibatutako probiotikoak erabiltzea proposatu da alternatiba gisa. Izan ere, ikerlan ezberdinek erakutsi dute bakterio probiotikoak bizirik egotea ez dela ezinbestekoa osasunean efektu onuragarriak izan ditzaten. Horrela, ikusi da probiotikoen onurak bakterioek dituzten osagaiek eragiten dituztela (peptidoglikanoak, azido teikoikoak edota gainazal-proteinak, besteak beste), eta ez bakterioek hestea kolonizatzeak (uste zen bezala).

Izatez, bakterioen inaktibazio-prozesuak (beroa, presioa edo/eta ultrasoinuak aplikatuz), konposatu bioaktibo horien eskuragarritasuna handitu dezake. Horrek azalduko luke, hein handi batean, inaktibatutako probiotikoak jatorrizko probiotiko biziak baino eraginkorragoak izatea sarritan.

Nahiz eta inaktibatutako probiotikoen inguruko ebidentzia mugatua izan, argitaratutako hainbat lanek frogatu dute euren eraginkortasuna. Obesitatearen kasuan, animaliekin zein gizakiekin egindako ikerlanek erakutsi dute inaktibatutako probiotikoek gorputz-pisua eta gantz-masa murrizten lagundu dezaketela7.

Nabarmendu behar da, gainera, inaktibatutako probiotikoak eraginkorrak direla obesitatearekin lotzen diren osasun-asalduren (gibel-esteatosia eta intsulinarekiko erresistentzia) kudeaketan ere7. Hori jakinik, orain, erronka nagusia izango da konposatu bakteriano eraginkorrenak identifikatu eta horietan oinarritzen diren tratamendu pertsonalizatu eta efizienteak garatzea.

Laburbilduz, eskuragarri dagoen ebidentzia zientifikoak erakusten du probiotikoak tresna baliagarriak izan daitezkeela obesitatearen tratamendurako. Probiotikoek obesitatean dituzten efektu onuragarriak, nagusiki, hesteko mikrobiota egokia berreskuratzeak eta heste-garun ardatzaren erregulazioak bideratzen dituzte. Azken urteetan egindako ikerketen arabera, probiotikoek ez dute bizirik egon behar aipatutako onurak lortzeko. Horrek, berriz, tratamendu seguru eta eraginkorragoak garatzen lagundu dezake.

Erreferentzia bibliografikoa:
  • [1] Peluzio, Maria do Carmo Gouveia; Martinez, J. Alfredo; Milagro, Fermin I. (2021). Postbiotics: Metabolites and mechanisms involved in microbiota-host interactions. Trends in Food Science & Technology, 108, 11-26. DOI: 0.1016/j.tifs.2020.12.004
  • [2] Vandenplas, Yvan; Huys, Geert; Daube, Georges. (2015). Probiotics: An update. J. Pediatr. (Rio J.), 91, 6–21. DOI: 10.1016/j.jped.2014.08.005
  • [3] Wiciński, Michał; Gębalski, Jakub; Gołębiewski, Jakub; Malinowski, Bartos (2020). Probiotics for the Treatment of Overweight and Obesity in Humans-A Review of Clinical Trials. Microorganisms, 8(8), 1148. DOI: 10.3390/microorganisms8081148
  • [4] Yadav, Hariom; Lee, Ji-Hyeon; Lloyd, John; Walter, Peter; Rane, Sushil G. (2013). Beneficial metabolic effects of a probiotic via butyrate-induced GLP-1 hormone secretion. Journal of Biological Chemistry, 288, 25088–2597. DOI: 10.1074/jbc.M113.452516
  • [5] Schellekens, Harriët; Torres-Fuente, Cristina; van de Wouw, Marcel; Long-Smith, Caitriona M.; Mitchel, Avery; Strai, Conall; Berding, Kirsten; Bastiaanssen, Thomaz F. S.; Re, Kieran; Golubeva, Anna V.; Arboleya, Silvia; Verpaalen, Mathieu; Pusceddu, Matteo M.; Murphy, Amy; Fouhy, Fiona; Murphy, Kiera; Ross, Paul; Roy, Bernard L.; Stanton, Catherine; Dinan, Timothy G.; Cryan, John F. (2021). Bifidobacterium longum counters the effects of obesity: Partial successful translation from rodent to human. EBioMedicine, 63, 103176. DOI: 10.1016/j.ebiom.2020.103176
  • [6] Doron, Shira; Snydman, David (2015). Risk and safety of probiotics. Clinical Infectious Diseases, 60(S2), S129-134. DOI: 10.1093/cid/civ085
  • [7] Arellano-García, LAura Isabel; Portillo, María P.; Martínez, J. Alfredo; Courtois, Arnaud; Milton-Laskibar, Ikañi. (2025). Postbiotics for the management of obesity, insulin resistance/type 2 diabetes and NAFLD. Beyond microbial viability. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 65(29), 6209–6232. DOI: 10.1080/10408398.2024.2437143
Egileez:

Laura Arellano-García, Saioa Gómez-Zorita, María Puy Portillo eta Iñaki Milton-Laskíbar EHUko Farmazia Kafultateko Farmazia eta Elikagaien Zientziak Saileko eta CIBEROBN Obesitatearen Fisiopatologia ikerketa sareko ikertzaileak dira.

The post Probiotikoen erabilgarritasuna obesitatearen tratamendurako appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Dos casos sorprendentes de dispersión vegetal a través del tracto digestivo animal

Cuaderno de Cultura Científica - Lun, 2026/02/09 - 11:59

Los animales colaboramos activamente en la dispersión de los vegetales. Este fenómeno se denomina zoocoria. En muchos casos, la relación es mutualista e implica beneficios para ambas partes. Las plantas amplían su área de distribución y disminuyen la competencia entre ellas. A cambio, los animales recibimos recompensas en forma de frutos comestibles. Cuando las semillas pasan a través del tracto digestivo de los animales y son devueltas al medio ambiente por defecación o regurgitación, hablamos de endozoocoria.

Muy recientemente se han publicado dos artículos que describen casos sorprendentes de endozoocoria. El primero de ellos da una vuelta de tuerca al proceso, ya que trata de semillas destinadas a la alimentación de roedores que son rescatadas de dicho destino por serpientes de cascabel (Crotalus atrox) (Figura 1). Este fenómeno se conoce como diploendozoocoria, y acaba de ser descrito por un grupo de biólogos estadounidenses.

dispersiónFigura 1. A la izquierda el palo verde (Parkinsonia microphylla) / Foto: Stan Shebs, licencia CC BY-SA 3.0. Derecha, arriba, el roedor Geomys bursarius acumula gran cantidad de semillas en sus abazones / Dominio público. Abajo, la serpiente de cascabel Crotalus atrox / Foto: Gary Stolz – dominio público.

El palo verde (Parkinsonia microphylla) (Figura 1) es un arbusto de los desiertos del oeste de Norteamérica. Sus semillas caen al suelo en mayo-junio y germinan aprovechando las ocasionales lluvias del verano. Muchos roedores, por ejemplo Geomys (Figura 1), se alimentan de estas semillas, almacenándolas en sus abazones (bolsas en las mejillas). Ahí es donde intervienen las serpientes de cascabel, depredadoras de roedores. Cuando la presa es devorada y digerida, las semillas son expulsadas en 5-7 días con los excrementos. La pregunta era si estas semillas siguen siendo viables tras tantos avatares.

El estudio citado consistió en alimentar serpientes con ratones de laboratorio descongelados. En estos ratones se habían introducido semillas de palo verde, que fueron recuperadas con los excrementos. Las semillas se sembraron en condiciones naturales y se compararon con semillas recogidas directamente del suelo. Un 28% de estas últimas germinaron, y ese porcentaje fue prácticamente idéntico al de las semillas expulsadas por las serpientes. Es más, cuando las semillas se sembraron junto con los excrementos de las serpientes (que incluyen uratos de la orina), el porcentaje de éxito subió al 40%. Es decir, las serpientes no solo rescataron las semillas de su destino alimenticio, sino que probablemente mejoraron su viabilidad al abonarlas.

El otro caso de endozoocoria no es menos insólito, aunque no implica semillas. Se trata de una especie de ñame (Dioscorea melanophyma), una planta con raíces tuberosas de zonas montañosas y subtropicales de China y otros países asiáticos. Estos ñames han perdido su capacidad para reproducirse sexualmente, y se multiplican mediante bulbillos o propágulos clonales, conjuntos de células con capacidad de generar un nuevo individuo. Esto no es raro entre las plantas. La reproducción asexual, aunque renuncie a la recombinación genética, permite prescindir del requerimiento de una pareja y de mecanismos de polinización. El inconveniente es que las plantas que se reproducen por propágulos clonales están muy limitadas en su capacidad de dispersión.

dispersiónFigura 2. Los bulbillos del ñame Dioscorea melanophyma (A) son idénticos a las bayas de Cipadessa baccifera (B). A la derecha y arriba, el rango de tamaños de los bulbillos del ñame (banda rosa) se solapa con el tamaño de la mayor parte de bayas de las plantas que pueblan su área geográfica (barras verticales). Abajo, la reflectancia en el espectro luminoso entre 300 y 700 nm (ultravioleta – rojo lejano) de los bulbillos (líneas rojas) se solapa con la reflectancia de las bayas. El inserto muestra el mismo solapamiento cuando los datos se representan mediante escalamiento multidimensional no métrico. Esto indica que el color de bulbillos y bayas percibido por las aves es el mismo. Fuente: Chen et al. (2026), cita completa en referencias, licencia CC BY-NC-ND 4.0.

La estrategia de Dioscorea melanophyma para dispersarse consiste en dar a sus bulbillos la forma y el color de las bayas de otras plantas con flores y frutos que comparten su área geográfica (Figura 2). Un estudio de investigadores chinos ha demostrado que esta semejanza es absoluta. Hasta 22 especies de aves confunden los bulbillos del ñame con las bayas que constituyen su alimentación. Eso sí, tras un corto tránsito intestinal (alrededor de media hora) los bulbillos salen con las deposiciones sin haber sido digeridos, y mantienen toda su capacidad germinativa. Se pudo comprobar que un 86,5% de los bulbillos germinan tras haber sido defecados por las aves, frente a un 92% de los recogidos directamente de los ñames. La diferencia no fue estadísticamente significativa. Por otro lado, se comprobó que la dispersión de los bulbillos por parte de las aves fue de 230 metros de media. Un 6% de los bulbillos cayeron a más de 500 metros de la planta madre. Estos valores igualan a los que obtienen las plantas con auténticas bayas que deben recompensar a los pájaros para lograr esa dispersión.

Se trata de un asombroso caso que nos recuerda al mimetismo batesiano, en el que una especie adopta el aspecto de otra que es tóxica o peligrosa, para evitar ser depredada. Pero en este caso es justo al revés, una especie de planta adopta en sus propágulos indigeribles el aspecto de frutos comestibles precisamente para que sean devorados. La Naturaleza no deja de sorprendernos.

Referencias

Acevedo, M., Salywon, A.M., Blackwell, S.A. et al. (2026). The potential for seed rescue and secondary dispersal in rattlesnakes. R Soc Open Sci. doi: 10.1098/rsos.251226

Chen, Z., Chomicki, G., Li, Y. et al. (2026). Berry Batesian mimicry enables bird dispersal of asexual bulbils in a yam. Proc Natl Acad Sci U S A. doi: 10.1073/pnas.2528094123

 

Sobre el autor: Ramón Muñoz-Chápuli Oriol es Catedrático de Biología Animal (jubilado) de la Universidad de Málaga.

El artículo Dos casos sorprendentes de dispersión vegetal a través del tracto digestivo animal se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Iberiar otsoen dieta gorozkietan dagoen DNA bidez berreraikia

Zientzia Kaiera - Lun, 2026/02/09 - 09:00

Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoko (UAM) ikerketa-taldeek, Sendaviva natura parkearekin elkarlanean, gorotzen azterketa genetikoak otsoen dieta zehaztasun osoz, harrapatu beharrik izan gabe, berreraikitzea ahalbidetzen duela frogatu dute.

Iberiar otsoek (Canis lupus signatus) aztarna ikusezinak uzten dituzte gorozkietan. DNAren zatiek zer espezie eta zer proportziotan kontsumitzen duten identifikatzeko aukera eskaintzen die zientzialariei. Lana Scientific Reports aldizkarian argitaratu dute eta ‘DNA metabarcoding’ izeneko teknikak harrapakari handien elikadurari (haien kontserbaziorako funtsezko alderdia da) buruzko azterlan zehatzagoak egiteko aukera zabaltzen du.

otsoen dietaIrudia: harrapakari handien kontserbaziorako funtsezko alderdia da eta, ‘DNA metabarcoding’ izeneko teknikak haien elikadurari buruzko azterlan zehatzagoak egiteko aukera zabaltzen du. (Argazkia: Natalia García Prieto – Pexels lizentziapean. Iturria: Pexels.com)

Teknika horretan, lagin batean dauden DNA zatiak (kasu honetan gorozkiak) atera eta modu masiboan sekuentziatzen dira, gero datu baseekin alderatzeko, zati horiek zer espezierenak diren identifikatzeko. Espezie bakoitzak “barra kode” berezi bat du, eta, horri esker, identifikatu egin daitezke, baita ilearen, hezurren edo lumaren arrastorik geratzen ez denean ere.

Tradizioz, haragijaleen dieta aztertzeko, gorozkietan edo urdailetan zeuden hondar fisikoak (ileak, hezurrak, lumak) behatu ohi ziren, baina prozedura neketsua eta mugatua zen. “Teknika honi esker, gorozkien lagin bati esker, otsoak azken egunetan zer jan duen jakin dezakegu”, azaldu du Jabi Zabalak, EHUko ikertzaile eta lanaren egile nagusiak.

Nafarroan egindako kontrolatutako esperimentua

Metodoa fidagarria den egiaztatzeko (aldez aurreko azterketak ingurune naturalean jasotako gorozkietan oinarritzen zirenez, ez zen izaten irentsitakoari edo proportzioei buruzko informaziorik izaten), taldeak esperimentua diseinatu zuen Sendaviva (Nafarroa) natura parkean. 42 egunez, otsoak sei dieta ezberdinekin elikatu zituzten, proportzio ezberdinetan. Dietak bederatzi ornodun espezieren nahasketa ezagunez osatuta zeuden (oreinak, basurdeak, oilaskoak edo untxiak).

Guztira, 50 gorozki lagin jaso eta laborategian aztertu zituzten. “Horrez gain, ‘primer’ blokeatzaileen erabilera ere probatu genuen. DNAren sekuentzia txikiak dira, eta otsoaren material genetikoak (oso ugaria izaten da gorozkietan) bere harrapakinena ezkutatzea eragozten du”, zehaztu du Xabier Cabodevillak, ikerlanaren egileak.

Analisiek erakutsi zutenez, sekuentzia genetikoen ugaritasun erlatiboak modu leialean islatzen zuen dieta esperimentalen benetako konposizioa. Blokeatzailerik gabe, ereduak dietaren aldakuntzaren % 81,5 frogatu zuen, aurreko lanen emaitzak gaindituz. Blokeatzaileak handitu egin zuen harrapakin irakurketen ehunekoa (% 5,6tik % 34,5era), nahiz eta zehaztasuna pixka bat murriztu eta okerreko detekzio gehiago (“positibo faltsuak”) sartu. Azterketak, gainera, agerian utzi zuen gorozkien lagin bakoitzak azken 1,5 eta 1,8 egun arteko tarteko dieta islatzen duela eta horrek azterketaren denbora mailako esparrua mugatzea ahalbidetzen du.

Kontserbaziorako funtsezko tresna

Horrenbestez, emaitzek agerian utzi dute ‘DNA metabarcoding’ teknika haragijale handien dieta aztertzeko teknika fidagarria eta kuantitatiboa dela. Ugariak dira bere aplikazioak:

  • Kontserbazioa eta kudeaketa: harrapakin naturalen eskuragarritasuna ebaluatzen eta abeltzaintzarekin gertatu ohi diren gatazkak gutxitzen laguntzen du.
  • Ekologia trofikoa: elikadura sareak berreraikitzen eta harrapakariek ekosistemetan betetzen duten rola ulertzen laguntzen du.
  • Espezie mehatxatuen jarraipena: behatzeko zailak diren animalien (hartzak, katamotzak edo felido handiak, adibidez) kasuan azterlanak egitea errazten du.

“Ikerketa honek erakusten du teknikak otsoen benetako dietari buruz aurrekaririk gabeko ezagutza eskaintzen duela. Iberiar penintsulan horien kontserbazioa kudeatzeko eta, aldi berean, abeltzaintza estentsiboan izaten dituen inpaktuak zehaztasun handiagoz ebaluatzeko eta baterako existentziarako estrategia eraginkorragoak diseinatzeko ezinbesteko aurrerapena da”, adierazi du Pablo Acebesek, UAMeko ikertzaile eta lanaren egileak.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Gorozkietan ezkutuan dagoen DNAk zehaztasun osoz erakusten du iberiar otsoen dieta“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Zabala, Jabi; Acebes, Pablo; Madeira, María J.; Fernández, Efrén; Gómez-Moliner, Benjamín Juan; Cabodevilla, Xabier (2025). Metabarcoding provides accurate estimation of volumetric diet composition in a top predator despite interference from blocking primers. Scientific Reports, 15, 29033. DOI: 10.1038/s41598-025-14837-9

The post Iberiar otsoen dieta gorozkietan dagoen DNA bidez berreraikia appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

La amenaza cuántica: hay que prepararse para el ‘Día Q’

Cuaderno de Cultura Científica - Dom, 2026/02/08 - 11:59

En algún momento del futuro –no sabemos si dentro de décadas o antes de lo esperado– podría llegar el llamado ‘Día Q’ (Q-Day): el día en que un ordenador cuántico lo bastante potente sea capaz de romper la criptografía que hoy protege prácticamente toda nuestra vida digital.

Para entender la magnitud del problema, basta imaginar que, de repente, todas las cerraduras digitales dejan de funcionar: la banca online, el correo electrónico, las aplicaciones de mensajería, los sistemas de los gobiernos o el comercio electrónico quedarían expuestos. Nada estaría protegido. Nada.

día qFoto de FlyD en UnsplashQué es lo amenazado

La amenaza cuántica no afecta a los datos en sí, sino a las matemáticas que usamos para protegerlos. Cada vez que enviamos un mensaje por WhatsApp, accedemos a nuestra cuenta bancaria o compramos algo por internet, el texto legible (“texto en claro”) se transforma en un galimatías incomprensible (“texto cifrado”). Solo quien tiene la clave adecuada puede revertir el proceso. Es una versión moderna del trabajo de los espías de antaño, pero automatizada y basada en algoritmos matemáticos.

Los principios que hacen que estos sistemas sean seguros se establecieron ya a mediados del siglo XX, por ejemplo en los trabajos de la obra seminal de Claude Shannon sobre el secreto perfecto.

La criptografía: tipos y seguridad

Existen dos grandes tipos de criptografía. En la criptografía simétrica, emisor y receptor comparten una misma clave, como si ambos tuvieran una copia idéntica de la llave de una caja fuerte. El problema es evidente: ¿cómo se entrega esa llave sin que nadie más la copie? Aquí entra en juego la criptografía asimétrica o de clave pública, que usa un par de claves: una pública (que se puede compartir) y otra privada (que se guarda en secreto).

Algoritmos como Diffie-Hellman permiten que dos personas acuerden una clave secreta aunque estén hablando por un canal público, apoyándose en problemas matemáticos muy difíciles de resolver para los ordenadores actuales, como el logaritmo discreto.

Otro sistema para intercambiar claves secretas y cifrar mensajes, RSA, basa su seguridad en la dificultad de descomponer números enormes en sus factores primos, algo trivial para números pequeños pero casi imposible para los grandes.

Gracias a estas técnicas, además de cifrar, podemos firmar digitalmente documentos, del mismo modo que una firma manuscrita identifica al autor, pero con garantías matemáticas. Para saber quién hay detrás de una clave pública se usan los certificados digitales, emitidos por autoridades de confianza, algo parecido a un DNI digital.

Primeras grietas en la criptografía de clave pública

Durante años, estos sistemas han sufrido mejoras y correcciones, pero su base teórica parecía sólida… hasta que apareció el algoritmo de Shor. En 1997, el matemático estadounidense Peter Shor demostró que un ordenador cuántico suficientemente potente podría resolver con facilidad los problemas matemáticos en los que se basan Diffie-Hellman y RSA. Dicho de otro modo: las cerraduras actuales están diseñadas para ladrones clásicos, no para ladrones cuánticos.

Si ese ordenador existiera hoy, las comunicaciones bancarias y las que involucran secretos empresariales o datos gubernamentales podrían ser descifradas. Ese sería el temido Día Q.

¿Qué pasa tras Shor?

Del mismo modo que el ordenador cuántico presenta problemas, también depara soluciones. Así, es posible aprovechar propiedades de la mecánica cuántica, como el principio de no clonación de estados cuánticos, para establecer protocolos de distribución cuántica de claves (QKD, por sus siglas en inglés) simétricas. También es factible aprovechar la capacidad de cómputo paralelo derivada de propiedades como la superposición de estados cuánticos.

Por otro lado, la denominada criptografía post-cuántica haría viable implementar criptografía de clave pública mediante problemas matemáticos que son de elevada complejidad para los ordenadores actuales. Entre tales problemas se encontraría el aprendizaje con errores o LWE (Learning With Errors), teoría de códigos, resolución de sistemas de ecuaciones no lineales en varias variables sobre cuerpos finitos, la inversión de funciones hash, etc.

No basta con remplazar un algoritmo por otro

No basta con sustituir una pieza. Cambiar la criptografía implica actualizar protocolos de comunicación (como los que protegen las webs seguras), aplicaciones (correo cifrado, mensajería instantánea) y también dispositivos físicos: routers, servidores, tarjetas inteligentes o sistemas industriales antiguos que no se pueden renovar fácilmente. Es como cambiar todas las cerraduras de una ciudad sin detener su actividad diaria.

Por eso, organismos como la Comisión Europea o el NIST en Estados Unidos están definiendo hojas de ruta y estándares para una transición gradual y flexible. La posibilidad de estar a merced de una ventaja estratégica por parte de actores o países externos ha hecho que a nivel europeo se esté promoviendo el desarrollo de tecnología y de procedimientos para empezar a desplegar criptografía resistente a ataques cuánticos.

También asegurar las máquinas

Y no solo hay que preparar los productos software: también hay que adaptar los dispositivos hardware de comunicaciones, almacenamiento y cómputo de información. El reto es aún mayor en sectores industriales con maquinaria, sistemas y productos antiguos (legacy), donde una actualización puede ser costosa o arriesgada. Además, los cambios en seguridad suelen tener efectos inesperados, lo que hace que muchas organizaciones retrasen decisiones críticas, aun sabiendo que el riesgo crece con el tiempo.

En general, los sectores productivos tienen cierta inercia frente a cambios de consecuencias no anticipables. Los cambios en arquitectura y productos de seguridad, sobre todo en lo relativo a la criptografía, suelen tener consecuencias no esperadas, y esto hace que se paralicen cambios necesarios.

Autonomía estratégica y capitalización del talento

No sabemos cuándo llegará realmente el ordenador cuántico capaz de romper la criptografía actual, pero esperar sin prepararse no es una opción. Mientras ello ocurre es preciso invertir de forma adecuada tiempo y recursos para desarrollar competencias criptográficas y de desarrollo de hardware que nos permitan estar preparados frente a la irrupción de amenazas asociadas a la nueva computación.

La seguridad de un país o de una región depende de contar con talento, recursos y capacidad tecnológica propia. En el caso europeo, la fuerte dependencia de terceros en hardware y software de seguridad hace que invertir en conocimiento y autonomía estratégica sea clave para afrontar, con garantías, la llegada del Día Q.The Conversation

Sobre el autor: David Arroyo Guardeño, Científico Titular. Ciberseguridad y protección de la Privacidad. Instituto de Tecnologías Físicas y de la Información «Leonardo Torres Quevedo» (ITEFI).

Este artículo fue publicado originalmente en The Conversation. Artículo original.

El artículo La amenaza cuántica: hay que prepararse para el ‘Día Q’ se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Alejandra Melfo: «Ezagutza sendoaren bitartez lagundu nahiko nuke, aurrerago beste pertsona batzuek ezagutza horretatik abiatuta eraiki ahal izateko»

Zientzia Kaiera - Dom, 2026/02/08 - 09:00

Alejandra Melfo Fisikan lizentziatu zen Andeetako Unibertsitatean (Venezuela) eta Astrofisikan doktorea da (SISSA, Italia). Gaur egun irakaslea da Andeetako Unibertsitatean. Bere karreraren zatirik handiena energia handiko fisika ikertzen eman du, bereziki bateratze handiko teoriei eta akats topologikoei lotuta.

Berriki, glaziarren ikerketa eta kontserbazioa izan ditu aztergai, zehazki Pico Humboldt mendian dagoen La Corona glaziarrarena; izan ere, Venezuelako azken glaziar tropikala da, eta klima aldaketaren eta berotze globalaren ondorioz arriskuan dago. Halaber, zeregin aktiboa izan du bere herrialdean, ingurumen sentsibilizazioaren eta heziketaren esparruan.

Alejandra Melfo eta Jorge Drexlerrek Despedir a los glaciares abestia egin zuten (Salvavidas de hielo albuma, 2017), glaziarrak desagertzearen eta horrek eragindako ondorioen inguruko kezka aditzera emateko.

Alejandra Melfo

Zein da zure ikerketa arloa?

Ia 30 urte eman nituen fisika teorikoaren arloan, bereziki energia handiko fisikaren arloan, edo, bestela esanda, oinarrizko partikulekin lanean. Duela hamar urte ibilbidea aldatu nahi nuen eta biologian murgildu naiz, eremu glaziarren ekologiari eta mikrobiologiari lotutako zenbait proiektutan, eta, zehazki, Venezuelako azken glaziarren desagerpenari lotuta, bertan bizi bainaiz.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Aukera bat izango litzateke esatea ezagutza areagotzea eta zientziaren arloko galderei erantzutea gustuko dudala, edo, berriki, ingurumena kontserbatzeko premia dibulgatzea gustuko dudala, baina ez da egia. Izan ere, ikerketa munduko gauzarik dibertigarriena da, bizitza adierazgarri egiten duen lana baita. Nire herrialdeko egoeraren ondorioz (krisia eta unibertsitateen kolapsoa) beste arlo batzuetan lan egin behar izan dut, hala nola dibulgazio zientifikoaren esparruan, baina denbora gehiago eman nahiko nuke ikertzen.

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Ez nuke halakorik esango. Zientzialari ezagunak beti erreferentetzat hartzen ditugu, baina baita hain ospetsuak ez direnak ere. Zientzia egitean gehien gustatzen zaidan gauzetako bat da errealitatean lana taldean egin behar dela, bestek ikertzaile batzuekin lankidetzan aritzen garelako, edo, ezagutzen ez ditugun arren, haien lana jarraitu eta haiek egindakoaren gainean eraikitzen dugulako. Beti dago lanbidea erakusten digun tutore bat, eta hori da gure abiapuntua, baina esan nahiko nuke taldea dela erreferentziazko benetako figura, taldekako lana baita.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Bada, beti buruan galdera esanguratsuak dauzkagu; adibidez, partikulen fisikaren arloan lan egiten nuenean neure buruari zera galdetzen nion: «existitzen al dira monopolo magnetikoak?» edo «zein da bateratze handiaren eskala, indar guztiak indar bera osatzen dutenean? eta hori gertatu al zen unibertsoa gaztea zenean?». Gaur gaurkoz, honako hau izango litzateke: «zer nolatan dago bizi forma bakarra gure planetan, denok erabiltzen dugun molekula berarekin (bakterioetatik hasi eta elefanteetaraino)?». Baina, errealitatean, erantzun ditzakegun galdera txikietan zentratzen gara, edo, behintzat nik beti horrela ikusi izan dut. Hortaz, anbizio txikiagoko galderak egiten dizkiogu gure buruari, hala nola: «zer gertatuko da izotzean bizi diren bakterioekin glaziarra urtzen denean? Ekosistema berriaren parte izango dira?». Eta horrela eraikitzen goaz. Ezagutza sendoarekin lagundu nahiko nuke, aurrerago beste pertsona batzuek ezagutza horretatik abiatuta eraiki ahal izateko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Egin dezala. Izugarri disfrutatuko du. Bestela, bizitza erdia eman dezake gauza bat egiten, eta aurrerago beste toki batean hutsetik hasi; beraz, aurrera, beldurrik gabe.

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko azaroaren 8an: “Alejandra Melfo: «Me gustaría contribuir con conocimiento sólido, desde el que otras personas puedan construir más adelante».

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Alejandra Melfo: «Ezagutza sendoaren bitartez lagundu nahiko nuke, aurrerago beste pertsona batzuek ezagutza horretatik abiatuta eraiki ahal izateko» appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Naukas Bilbao 2025: El misterio de la momia maldita

Cuaderno de Cultura Científica - Sáb, 2026/02/07 - 11:59

momia

Acompaña a Gemma Marfany en una aventura fascinante de genética forense para desentrañar los misterios que rodean a una momia egipcia de hace 3200 años como ninguna otra: la momia que grita.

Gemma Marfany Nadal es catedrátrica de Genética de la Universitat de Barcelona. Posee una larga trayectoria como Investigadora Principal de un grupo de investigación de genética molecular humana centrado en el diagnóstico genético de enfermedades hereditarias.

 

Edición realizada por César Tomé López

El artículo Naukas Bilbao 2025: El misterio de la momia maldita se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Nola funtzionatzen du RFID txartel batek?

Zientzia Kaiera - Sáb, 2026/02/07 - 09:00

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Autobusean edo metroan txartela makinara hurbildu, BEEP! entzun, eta listo: bidaia ordainduta. Ekintza azkar eta ia magikoa dirudi, baina atzean badago azalpen zientifiko eta teknologiko oso interesgarri bat. Nola daki makinak nor zaren edo baliozko txartela duzun, ukitu ere egin gabe?

RFID (Radio Frequency Identification) teknologiari esker gertatzen da hori guztia: irrati-uhinak erabiliz, txartelak eta irakurgailuak informazioa trukatzen dute segundo baten barruan. Bideo honetan ikusiko duzu nola jasotzen duen txartelak energia bateriarik gabe, nola bidaltzen diren datuak airez eta zergatik den sistema hori segurua. Hurrengoan BEEP! entzuten duzunean, jakingo duzu zer gertatzen ari den benetan.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola funtzionatzen du RFID txartel batek? appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

¿Por qué cuando subimos una montaña hace más frío?

Cuaderno de Cultura Científica - Vie, 2026/02/06 - 11:59
montañaCuanto más subimos, más cerca del Sol estamos. Entonces, ¿por qué hace más frío? Foto: Peter Fitzpatrick / Unsplash., CC BY

 

Este artículo forma parte de la sección The Conversation Júnior, en la que especialistas de las principales universidades y centros de investigación contestan a las dudas de jóvenes curiosos de entre 12 y 16 años. Podéis enviar vuestras preguntas a tcesjunior@theconversation.com

Pregunta formulada por el curso de 3º de la ESO de Aranzadi Ikastola. Bergara (Gipuzkoa)

Imagínate que estás escalando una montaña en el Himalaya. Si miras hacia abajo, a lo lejos, ves frondosos bosques; mientras que si miras hacia arriba, ves cada vez más nieve y más glaciares. Cuanto más asciendes, más notas cómo baja la temperatura. ¿Te ha pasado alguna vez? Tal vez te has dado cuenta de que ocurre incluso en verano y en días soleados…

A primera vista puede parecer extraño: al subir, estamos ligeramente más cerca del Sol, así que ¿no debería hacer más calor? Sin embargo, la realidad es justo la contraria. Para entender por qué, necesitamos conocer mejor cómo se calienta la atmósfera, qué es la presión del aire y cómo se comportan los gases.

¿Cómo se calienta el aire realmente?

Empecemos descartando una idea muy común. Aunque al subir una montaña nos alejamos del centro de la Tierra, la diferencia de distancia al Sol es mínima. La Tierra está a unos 150 millones de kilómetros del Sol, y una montaña de varios kilómetros de altura no cambia nada a esa escala. Por tanto, el descenso de temperatura no se debe a estar “más lejos” o “más cerca” del Sol.

Otra clave fundamental es entender que el aire no se calienta directamente por el Sol. La radiación solar atraviesa la atmósfera casi sin calentarla y llega hasta el suelo. El suelo absorbe esa energía y luego la emite en forma de calor (radiación infrarroja), haciendo que suba la temperatura del aire que está en contacto con él.

Por eso, el aire más caliente suele encontrarse cerca de la superficie terrestre y no en las capas altas de la atmósfera.

La presión atmosférica y la densidad

La atmósfera es una mezcla de gases que tienen masa y, por tanto, peso. A nivel del mar, el aire soporta el peso de toda la columna de aire que tiene encima, lo que produce una alta presión atmosférica. A medida que subimos en altitud, hay menos aire por encima, así que la presión disminuye. Esto hace que el aire sea menos denso, es decir, que sus moléculas estén más separadas.

Y resulta que la densidad del aire es clave para la temperatura. Cuando las moléculas de un gas están más juntas, chocan más entre sí y pueden transferir mejor la energía térmica. En cambio, cuando están más separadas, almacenan menos energía térmica.

El enfriamiento adiabático

Hemos visto, entonces, que cuando una masa de aire asciende, la presión externa disminuye. Como consecuencia, el aire se expande. Al expandirse, el gas realiza trabajo (empuja el aire que lo rodea) y utiliza parte de su energía interna para ello. El resultado es una disminución de la temperatura, incluso, aunque no se pierda calor hacia el exterior. Este proceso se llama enfriamiento adiabático y es uno de los mecanismos más importantes de la meteorología.

En términos aproximados, cuando el aire asciende sin intercambiar calor con el entorno y si que se produzca condensación, su temperatura desciende unos 9,8 °C por cada 1 000 metros (es lo que se llama gradiente adiabático seco).

Sin embargo, en la atmósfera real, lo habitual es que, durante el proceso de ascenso, se condense parte del vapor de agua que existe. En este caso, el descenso medio es de unos 6,5 °C por cada 1 000 metros, lo que se conoce como gradiente térmico vertical.

Menos efecto “manta” en altura

El aire actúa como un aislante térmico. Cuanto más denso es, mejor retiene el calor. En las zonas bajas, la atmósfera funciona como una especie de manta que impide que el calor del suelo se escape rápidamente al espacio.

En las montañas, al haber menos aire, este efecto es mucho menor. El calor se pierde con mayor facilidad, especialmente, durante la noche. Esto explica por qué las temperaturas nocturnas en alta montaña pueden ser extremadamente bajas.

El papel del suelo, la nieve y el viento

El tipo de superficie también influye. En las montañas, es frecuente encontrar roca desnuda, suelos pobres o nieve. La nieve tiene un alto albedo –medida de la capacidad de una superficie para reflejar la radiación solar–. Es decir, refleja gran parte de la radiación solar que recibe. Así, al reflejar más energía y absorber menos, el suelo se calienta poco y transmite menos calor al aire.

Por otro lado, en altura, suele haber más viento debido a las diferencias de presión y a la ausencia de obstáculos. El viento no reduce la temperatura real del aire, pero sí aumenta la pérdida de calor del cuerpo humano al eliminar la capa de aire caliente que rodea la piel. Esto provoca una sensación térmica de frío mayor, aunque los grados sean los mismos.

¿Existen excepciones?

Sí. En algunas situaciones se produce una inversión térmica, en la que el aire frío queda atrapado en los valles y el aire más cálido se sitúa por encima. En estos casos, puede hacer más frío abajo que en lo alto de la montaña. Sin embargo, estas situaciones son temporales y no cambian la regla general.

Lo habitual es que haga más frío al subir una montaña y, como hemos visto, esto ocurre porque la atmósfera se comporta de forma diferente con la altura: la presión disminuye, el aire se expande y se enfría, hay menos capacidad para retener calor y el suelo aporta menos energía térmica. Un excelente ejemplo de cómo las leyes de la física y la química influyen directamente en nuestra vida cotidiana.

La Cátedra de Cultura Científica de la Universidad del País Vasco colabora en la sección The Conversation Júnior.The Conversation

Sobre el autor: Ibai Ieltxu Rico Lozano, Profesor en el Grado en Geografía y Ordenación del Territorio de la EHU / Glaciólogo / Guía de Montaña UIAGM, Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea

Este artículo fue publicado originalmente en The Conversation. Artículo original.

El artículo ¿Por qué cuando subimos una montaña hace más frío? se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

Categorías: Zientzia

Orban beltzak hondartzan

Zientzia Kaiera - Vie, 2026/02/06 - 09:00

Blanca Martínez

Askotan ikus ditzakegu, probintzietako komunikabide batzuetan, Kantauriko kostaldeko zenbait hondartzatan hidrokarburoen isuri posibleen bat-bateko agerpenari buruz ohartarazten diguten berri asaldagarriak. Eta berri horiek bat datoz, eskuarki, marea bizi ekinokzialekin; horiek dira marea ahalmen handiena dutenak (hau da, alde handiagoa itsasoak itsasertzean hartzen duen altueran itsasgoraren eta itsasbeheraren artean). Edo bat etor daitezke, halaber, itsasertzeko enbata, galerna edo ekaitzekin; horien bidez hondartzetako hare kantitate handia eramaten du itsasoak arrastan itsas zabalerantz. Baina, berri horiek azkar desagertzen dira komunikabideetatik, eta alarma faltsuak zirela jakinarazten da. Izan ere, gehienetan, behinik behin gure hondartzetan harea adabakien antzera estaltzen duten pilaketa beltz eta likatsu horiek ez dira petrolio isuri baten ondoriozkoak, askoz jatorri hurbilagoko zerbaiten ondorio baizik.

Egiatan, baso fosilak (edo subfosilak, puristak baldin bagara) eta zohikaztegiak dira. Oro har, hondartzako hareak estalita egoten dira, eta soilik geratzen dira agerian ekitaldi meteorologiko handien edo muturreko kostaldeko dinamika baten ostean, hareazko estalki hori aldi baterako desagertzen baita, itsasertzeko dinamika arruntak berriro estaltzen dituen arte.

kostaldeko1. irudia: A) hezegune eremu baten itxura Ría de la Rabia itsasadarreko paduraren ertzean (Oyambre, Kantabria). Materia organiko begetal ugari pilatzen ari da, eta horixe da zohikaztegi bat eratzeko lehen urratsa. B) Hezegune horren hondoan dagoen partzialki deskonposatutako materia begetalaren (algak, hostoak, belarkarak eta adar txikiak) itxuraren xehetasuna. (Argazkiak: Blanca María Martínez)Zohikaztegien eraketa

Zohikaztegiak hezegune eremuetan eratzen dira, hala nola urmael, laku, zingira edo padura txikietan. Horien hondoan materia organiko begetal ugari pilatzen da, non deskonposizio prozesua moteldu edo etenarazi ere egiten den, oxigeno gutxi eta azidotasun handia duen ingurunea sortzen baita. Horrela, geruza begetal bat sortzen da hosto, enbor eta sustraien hondarrekin; trinkotu eta substantzia harro eta oliotsu samarra bihurtzen da, beltz iluna, zohikatz izena hartzen duena.

kostaldeko2. irudia: A) zohikaztegia eta baso fosila azaleratze prozesuan, Trengandín hondartzan (Noja, Kantabria), hura estaltzen zuen harearen kantitate handia galerna bizi batek eraman ondoren. (Irudia: Ana Pascual). B) Eremu horretan bizi posizioan (bertikalean) lagata aurki daitezkeen enborretako baten xehetasuna. (Irudia: Blanca María Martínez)

Zohikaztegien erabilera antzinako herri eskandinaviarretako (edo hobbiten) etxeetako teilatuak estaltzeaz harago doa (etxeak bero mantentzeko egiten zena), bai eta etxeetan erregai gisa baliatzetik harago ere (antzinatik egin duguna); izan ere, informazio geologiko aparta ere ematen digute. Landareen deskonposizio prozesua amaitu gabe egoteak goroldio, belarkara, zuhaixka edo eite txikiko zuhaitzen hondar polinikoen kontserbazioa sustatzen du; are gehiago, adar eta enbor osoak ere kontserbatzen dira. Eta, horri esker, xehetasun handiz berreraiki daiteke ingurunearen landarezko estalkiaren iraganeko itxura, bai eta denboran zehar izan duen bilakaera ere. Hau da, ingurune hezeetan (kontinentaletan zein kostaldekoetan) jazotako klima aldaketen salatari apartak dira.

Milaka urte

Buruan daukazuen galderari erantzungo diot: klima-aldaketen ikerketa… noiztik? Bada, galderari erantzuteko, Kantauriko kostaldean behinik behin azaleratzen diren zohikaztegi eta baso fosilen gaiari helduko diot berriro. Hondar horiek duela 7000 eta 2000 urte artean eratu ziren eremu horretan itsasoaren maila egungo maila baino 2 edo 3 metro beherago zegoenean sortutako kostaldeetako padura eta urmaeletan. Azken milurtekoetan itsasoaren mailak gora egitean, kostaldeak atzera egin zuen lur idorrera, eta horrek eragin zuen hondartzetako duna ingurabideek landare maila horiek estaltzea hareazko geruza ugarirekin. Hori horrela, kostaldeko eremuetan zohikaztegi eta baso fosil horiek agertzeak ere adierazten digu itsasoaren mailan nolabaiteko aldaketak egon direla, eta gure kostaldeen bilakaeraren azterlan xehatua osa dezakegu horrekin guztiarekin Holozenoaren amaierara arte.

kostaldeko3. irudia: A) Oyambreko (Kantabria) hondartzaren itsasertzeko zohikaztegiaren itxura orokorra (maila grisaxka), hareazko geruza batek estalita (maila horixka), azken milurtekoetan eremu horretan itsasoaren mailaren bilakaera erakusten duena. B) Zohikaztegi horretan kontserbatutako enbor fosiletako baten xehetasuna, non landare hondarraren barne egitura ikus daitekeen. (Irudiak: Blanca María Martínez)

Azaldu dizuedan moduan, kostaldeko zohikaztegi horiek, oro har, hareak estalita daude; eta, beraz, jendeak ez daki hor daudela. Muturreko klima ekitaldiak gertatzen direnean, hareazko geruza hori desagertzen da, eta orduan azaleratzen dira, tokikoak nahiz kanpokoak txundituta utzita. Hortaz, hasierako sustoa benetan justifikatuta dago. Espero dut konbentzitu zaituztedala eta galerna baten ostean hondartzan orban ilunak ikusten dituzuenean, txapapotea kostaldetik kentzeko eskularruak, palak eta zabor poltsak hartu aurretik, minutu batzuk hartuko dituzuela Interneten begiratzeko ea hondartza hori interes geologikoko lekutzat agertzen den fitxaren batean, bertan zohikaztegiak eta baso fosilak daudelako. Bestela, zuen konfiantzako geologoei galde diezaiekezue. Izan ere, laguntzeko asmo hutsez, gure itsasbazterren duela gutxiko ingurumen historia kontatzen digun erregistro geologiko bikaina suntsi dezakegu.

Egileaz:

Blanca María Martínez (@BlancaMG4) Geologian doktorea da, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzailea eta EHUko Zientzia eta Teknologia Fakultateko Geologia Saileko laguntzailea.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko maiatzaren 22an: Manchas negras en la playa.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Orban beltzak hondartzan appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Mary Richardson-Klicka, militar eta astronautentzako elikagai bereziak sortzen aitzindaria

Zientzia Kaiera - Jue, 2026/02/05 - 09:00

Analía Boggia

Berak asmatu zuen janari elikagarriak, ahogozagarriak eta jangarriak fabrikatzea ahalbidetu zuen teknologia, zenbait astetako misioetara doazen soldaduentzat edo espaziora doazen astronautentzat. Kontsumitzeko prest dauden elikagai mota horien erabilgarritasuna gaur egun posible da kanadar-estatubatuar nutrizionista eta elikagaien teknologo Mary Richardson-Klickak (1921–2007) bere bizitza osoan zehar egin zituen lan eta ikerketei esker.

Ekarpen gehienak Estatu Batuetako Indar Armatuekin lankidetzan egin zituen, eta inpaktu handia izan zuen testuinguru militar eta espazialetarako anoa eta paketeak diseinatzean. Besteak beste, gizakia Ilargira eraman zuten Mercury, Gemini eta Apolo misioetarako menuak egin zituen.

Richardson1. irudia: Mary Richardson-Klicka Dietista eta teknologoa izan zen. (Iturria: Mujeres con Ciencia)Haurtzaro eta gaztaroa

Mary 1921eko apirilaren 30ean jaio zen Winnipegen, Kanadako Manitoba probintzian. Aita William Henry Richardson ingeniari zibil ingelesa zuen eta, ama, berriz, Clara Myrtle Ferguson estatubatuarra. 1923an, Kelsora joan ziren (Washington, AEB), eta bertan igaro zituen haurtzaro eta gaztaroa.

1939an bigarren hezkuntza amaitu zuen. Ondoren, Washingtoneko Unibertsitatera joan zen, eta bertan dietista ikasketak egin zituen. Praktikak Chicagoko Michael Reese ospitalean egin ondoren, Enpresen Administrazioa masterra (MBA) egin zuen Chicagoko Unibertsitatean.

Bere bizitza profesionala hasi zuenean, Illinoisko Unibertsitateko Ospitalean eta Western Electric Co enpresan lan egin zuen, Chicagon.

Kontsumitzeko prest dauden produktuak diseinatzea

1951n, Richardson-Klicka Estatu Batuetako armadaren Natick Laborategian lanean hasi zen, Massachusettsen. 1957an, erakunde militar horretako anoa operazionalen, biziraupenekoen eta berezien planifikaziorako eta diseinurako arduraduna izan zen.

Indar Armatuentzako elikagaiak ikertu eta garatzeko programan egindako ekarpenak ezinbestekoak izan ziren Meals Ready-to-Eat (MRE) direlakoak, edo, bestela esanda, kontsumitzeko prest dauden elikagaien anoak garatzeko. Metodo horiei esker, muturreko baldintzetan zeuden soldaduak produktu elikagarriak eta iraunkorrak eskura izatea bermatu zuten.

Richardson2. irudia: MRE janari anoa. (Argazkia: Christopherlin – CC BY-SA 3.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Bere ikerketetatik abiatuta, Mercury (1961-1963), Gemini (1965-1966) eta Apoloren (1967-1972) ilargi-misioen proiektuetarako menu espazialen garapenaren buru izan zen, NASArekin eta AEBetako Aireko Indarrarekin lankidetzan.

1958an, misio espazial batean parte hartu zuen Nazio Batuen Erakundearekin (NBE) batera. Misio horren baitan, in situ ikerlan bat egin zuen nazioarteko erakunde horrek Gazako Larrialdi Indarrei entregatu zizkion anoekin izandako arazoak aztertzeko.

Eragina elikagaigintza komertzialean

Ikertzaileak ingurune militarrei egokitutako elikagaiak diseinatu zituen; izan ere, irismen luzeko patruiletako soldaduek jaki arinak kontsumitu behar dituzte, tamaina txikikoak eta beroarekiko erresistenteak, hotzean mantendu beharrik gabe.

Misio espazialen kasuan, astronautak elikatzerakoan eskakizun jakin batzuk bete behar dira. Elikagaiak grabitaterik gabeko eremuetan kontsumitzen direnez, tresna bereziak asmatu eta fabrikatu behar dira; izan ere, eskuragarri duten ura eta berotzeko lor dezaketen tenperatura mugatua da. Hortaz, baldintza berezietan deshidratatutako elikagaiak berrosatu behar dira.

Dietista eta teknologoak soluzio berritzaileak asmatu zituen testuinguru mota horietan elikagaiak gorde, prestatu eta kontsumitzeko, betiere ezohiko inguruabarrak kontuan hartuta. Ildo horretatik, honako hau idatzi zuen: “gerran dauden soldaduen elikadura militarrari eta astronauten elikadurari buruzko ikerketek eragina izan dute elikagaigintza komertzialean”.

1960ko hamarkadan egin ziren esperimentuei esker sortu ziren produktu izoztuak, prekozinatuak, liofilizatuak, irradiatuak eta paketatze malguak diseinatzea ahalbidetu zuten teknologiak; espaziora egindako bidaiak areagotu zirenean, hain zuzen ere.

Urte horietan, dietista eta sektoreko beste zientzialari batzuk espaziorako elikagaiak garatzen aritu ziren, pertsonengan zituzten efektuak neurtzeko ikerlanen bidez. Une horretara arte, kontserbazioa gerra testuinguruetan erabili ahal izateko ikertu zen soilik, baina ez zegoen eskakizun espezifikorik, hala nola grabitaterik eza.

Argitalpen zientifikoak eta sariak

Richardson-Klickak bere ikerlan asko idatziz jaso zituen, eta aurrerako aldizkari zientifikoetan eta profesionaletan argitaratu zituzten, hala nola Aerospace Medicine, Military Medicine eta Journal of Food Science aldizkarietan. Bere kabuz zein elikadura militarraren arloko espezialistekin lankidetzan egin zituen.

Hainbat aintzatespen jaso zituen. 1969an “Urteko Emakume” aukeratu zuen Massachusettsko Emakume Enpresari eta Profesionalen Kluben Federazioak. Urtebete beranduago, Estatu Batuetako Defentsa Sailak Gizarte Zerbitzuaren Saria eman zion, herrialde horretako Indar Armatuek herritarrei ematen dieten saria. Pentagonoan egin zen ekitaldi horretan saritutako emakume bakarra izan zen, eta aintzatetsi zuten gerran dauden soldaduen eta astronauten premia nutrizionalen inguruko sormenagatik eta pertzepzio akutuagatik.

Halaber, erakunde profesional nabarmenetako kide izan zen, besteak beste Estatu Batuetako Nutrizio eta Dietetika Elkarte, Zahartzeari buruzko Kontseilu Nazionala eta Elikagaien Teknologoen Institutuko kide.

2007ko abuztuaren 26an hil zen, Waterburyn (Connecticut).

Iturriak: Egileaz:

Analía Boggia Komunikazio Sozialean lizentziaduna, kazetaria, irakaslea eta dibulgatzailea da. Egun, Ikerketa Zientifikoko Komunikazio Sozialari buruzko Master ofiziala egiten ari da Valentziako Nazioarteko Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025ko ekainaren 18an: Mary Richardson-Klicka, la pionera del desarrollo de alimentos especiales para militares y astronautas.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Mary Richardson-Klicka, militar eta astronautentzako elikagai bereziak sortzen aitzindaria appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Zer organo birsortu daitezke giza gorputzean?

Zientzia Kaiera - Mié, 2026/02/04 - 09:00

“Gazte-galderak” egitasmoak DBHko ikasleen zalantzak, galderak eta zientzia ikusminari erantzutea du helburu. EHUko Kultura Zientifikoko Katedrak eta The Conversation plataformaren ekimena da eta zientzialari adituen dibulgazio-artikuluen bidez ematen diote erantzuna gazteen jakin-minari.

Gasteizko IES Miguel de Unamuno BHIko 2. DBHko ikasleen galdera: Zer organo birsortu daitezke giza gorputzean?

Olatz Crende Arruabarrena

Egunero, gure gorputzeko milioika zelula hiltzen dira. Baina ez kezkatu, ziklo biologikoaren parte da: birsortze izeneko prozesuak ordezko zelulen hornidura etengabea bermatzen digu, ehun eta organo guztiak baldintza optimoetan egon daitezen. Gainera, ehunen batean zauri, gaixotasun edo lesioren bat badago, mekanismo hori aktibatzen da kalteak “konpontzeko”.

Erraza dirudien arren, benetan konplexua da.

organoIrudia: birsortze izeneko prozesuak ordezko zelulen hornidura etengabea bermatzen digu, ehun eta organo guztiak baldintza optimoetan egon daitezen(Argazkia: Karolina Grabowska www.kaboompics.com – Pexles lizentziapean. Iturria: Pexels.com)Birsortzeko bi modu

Ehun bat ordezten denean jatorrizko zelulekiko zelula berdin-berdinekin, birsortzea gertatu dela esango dugu; eta bi modutan gerta daiteke:

  • Zelula diferentziatuen —hau da, espezializatuak, hala nola gibeleko zelula bat— mitosi eta zitozinesi bidezko zatiketaren bitartez, zelula zaharrak edo kaltetuak ordezkatzeko.
  • Zelula ama helduen ekintzari esker. Zelula horiek “komodin” moduko bat dira; ez daude guztiz espezializatuta eta zatitzeko gaitasuna mantentzen dute organismoaren bizitza osoan. Beren zelula “alaba” batzuk zelula mota zehatz bat bihurtzen diren bitartean, beste batzuk autoberritzeari ekiten diote.

Eta, zer gertatzen da ehun bat ezin bada erabat birsortu? Gorputzak orbain bat sortzen du, nagusiki kolageno zuntzez osatua; izan ere, hori da proteina ugariena organismoan. Hori gertatzen da lesioa zabalegia denean edo ehunak birsortzeko ahalmen mugatua duenean. Orbainak itxi eta babestu egiten du eremu kaltetua, baina jatorrizko egitura ez da berriz erabat osatzen.

Organo bakoitza bere kasa

Giza gorputzeko zenbait organok eta ehunek birsortzeko gaitasuna dute, baina bakoitzak erritmo batera eta efikazia maila batekin egiten du lan hori, faktore hauen arabera: beren zelula diferentzialek zatitzeko gaitasuna duten, zelula amen menpe dauden edo bi estrategiak uztartzen dituzten.

Adibidez, gibeleko zelulek beren kabuz bikoizteko gaitasuna dute. Horri esker, organo hori erabat birsortu daiteke… baita bere masaren bi heren erauzten baditugu ere! Pankrearen kasua ere antzekoa da; izan ere, intsulina (odolean azukre-mailak erregulatzen dituen hormona) ekoizten duten zelulen populazioa zatitze hutsez zabaldu eta berritu daiteke.

Beste ehun batzuetan, autoberritzeko gaitasuna ugaldu eta diferentziatzen diren zelula ama helduak egotearen menpekoa da. Azalari dagokionez, kanpoko geruza, epidermisa, gutxi gorabehera hilero berritzen da, geruza sakonenean dauden zelula amei esker. Horien ondorengoak gainazalerantz igotzen dira, eta diferentziatu egiten dira aurrera egin ahala; horri esker, zauriak azkar eta arrastorik utzi gabe orbaintzen dira.

Sudurraren, belarrien eta begien kasua bitxia da oso, organo konplexuak baitira. Horietan, zentzumen-zelulak arduratzen dira kanpoko seinaleak hartu eta nerbio-sistemara transferitzeaz, baina ez dute birsortzeko gaitasunik.

Hori horrela, usaimenaren zentzumen-zelulak, neurona hutsak, hilabetez edo bi hilabetez besterik ez dira bizitzen, eta etengabe berritzen dira zelula amei esker. Aitzitik, belarrietako zelula ziliatuek eta begietako zelula fotorrezeptoreek bizitza osoan iraun behar dute. Gaixotasun baten, substantzia toxikoekiko esposizioaren, gehiegizko zarataren edo, adibidez, gaizki bideratutako laser izpi baten ondorioz suntsitzen badira, ez dira birsortuko. Horrenbestez, entzumen edo ikusmen galera itzulezina da.

Gainerako guztiak sortzen dituen zelula ama bat

Odola ere zelula amek sustaturiko birsortzearen kasu bitxia da. Izan ere, odol-zelulen mota guztiak —eritrozitoak edo globulu gorriak, linfozitoak, granulozitoak eta makrofagoak— zelula ama komun bakar batetik datoz. Helduetan, enbor-zelula horiek, hematopoietiko izenekoak, hezur-muin gorrian daude nagusiki. Globulu gorriak, adibidez, 120 egunean behin ordezten dira.

Eta aipatzekoa da, halaber, heste meharraren estaldura edo epitelioa. Bere zelula amak ugaldu eta diferentziatu egiten dira existitzen diren zelula epitelialen lau motetan, organismoko beste edozein ehunetan baino abiadura handiagoan: egun gutxi batzuk besterik ez du behar azidoek eta digestio-entzimek kaltetutako epitelioa birsortzeko.

Eta denbora luzez pentsatu bazuten ere ugaztun helduen nerbio-sistema zentralak ez zuela zelula amarik eta beren autokonponketarako gaitasuna oso mugatua zela, egun badakigu badaudela neuronak eta zelula glialak sortzeko gai diren zelula amak. Garunaren eremu jakin batzuetan neurona berriak etengabe sortzen dira, hiltzen direnak ordezteko.

Zer gertatzen da beste ehun eta organo batzuetan?

Orain arreta jarriko dugu muskuluen birsortzean, ezaugarri bereziak baitituzte. Muskulu eskeletikoko (hari esker mugi gaitezke) zuntz bakoitza zelula askoren elkarketak osatzen du (sintzitioa). Garatu bitartean, mioblastoak —muskuluaren zelula aitzindariak— biderkatu eta fusionatu egiten dira zuntz horiek osatzeko. Eta, fusionatu ondoren, ezin dira zatitu.

Baina, zer gertatzen da muskulua kaltetzen denean? Orduan hasten da lanean “lo” dauden mioblastoen talde txiki bat; zelula sateliteena, alegia. Muskulua lesionatzen denean, zelula horiek aktibatu egiten dira: berriro zatitu eta fusionatzen dira zuntz kaltetuak ordezteko. Hala ere, kopuru mugatua dute, eta horrek markatzen du muskuluaren birsortzeko gaitasunaren muga.

Baina birsortzeko gaitasun horren salbuespen kasu bat dago: muskulu kardiakoa, ez baitu zelula sateliterik. Hori dela eta, infartu baten ostean ez da birsortzen; soilik konpon daiteke orbain bat sortuta.

Azkenik, fibroblastoen rola nabarmendu behar dugu. Ehun bat lesionatzean, zelula horiek biderkatu egiten dira, zaurira lekualdatzen dira eta kolageno kantitate handiak ekoizten dituzte, eremu kaltetua isolatzen eta konpontzen laguntzeko. Oso moldakorrak dira, eta gaitasun handia dute kondrozito (kartilagoa sortzen dutenak), osteozito (hezurren osagarriak), adipozito (gantz-zelulak) eta zelula muskular liso bihurtzeko. Oraindik ez dakigu oso ondo nola egiten duten hori guztia.

Birsortzea: gorputzak berreraikitzeko erabiltzen duen ezkutuko artea

Zelula guztiek genoma berbera duten arren, oso bestelakoak izan daitezke bata bestearekiko: giza gorputzean 200 mota baino gehiago daude. Zelulak antolatu eta ehunak eta organoak sortzen dituzte, eta, horiek guztiek batera, bizirik mantentzen gaituzten funtzioak gauzatzen dituzte.

Birsortzea prozesu biologiko txundigarria da, funtsezkoa: hari esker, organismoak osatu eta berritu egin daitezke, eta eguneroko narriadurari, lesioei eta gaixotasunei aurre egiteko funtzionatzen jarrai dezakete. Mekanismo horiek ulertzeak, zalantzarik gabe, agerian jartzen du giza gorputzaren aparteko gaitasuna. Baina, horrez gain, atea irekitzen dio gure ehunak konpondu, osatu eta eraldatzeko bide berriak imajinatzeari.

Birsortzeko botere hori naturak berak sortu du, baina, agian, deskubrimendu berriei esker, botere hori indartu ahalko dugu etorkizunean.

Egileaz:

Olatz Crende Arruabarrena EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko Zelulen Biologia eta Histologia saileko ikertzailea da. 

Artikulu hau The Conversation plataformako Júnior atalean irakur daiteke gaztelaniaz: ¿Qué órganos pueden regenerarse en el cuerpo humano? 12-16 urte bitarteko ikaslea bazara eta zientziaren inguruko galderarik izanez gero, bidali helbide honetara: tcesjunior@theconversation.com

The post Zer organo birsortu daitezke giza gorputzean? appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Izurrite beltza: geologiak ere zeresana izan zuen

Zientzia Kaiera - Mar, 2026/02/03 - 09:00

Juanma Gallego

XIV. mendean Europa astindu zuen izurrite handiaren zabalpenean orain arte ezagutzen ez zen sumendi erupzio batek izan zuen rola azaleratu du ikerketa batek.

Gizateriaren kontzientzia kolektiboan hertsiki errotuta mantendu izan den gertakari historiko horietako bat izan zen XIV. mendeko izurrite beltza; agian gure gizarteak noraino izan daitezkeen ahulak gogorarazten digun ohartarazpena delako.

Izurrite1. irudia: izurrite beltzak garaiko Europako populazioaren heren baten heriotza eragin zuen. (Irudia: ‘Heriotzaren Garaipena’, Pieter Bruegel zaharra. Jabari publikoa)

Ez da izan historiako epidemia erraldoi bakarra, baina bai latzenetako bat. Kasurako, beste pandemia beldurgarri bat gertatu zen 541. urtearen inguruan, Justinianoren izurritearekin. Gaitza aise zabaldu zen Ipar Afrikatik, Ekialde Hurbiletik eta Europatik. Urte asko igarota ere, beste hainbat agerraldi izan ziren Europan, hala nola 1630eko hamarkadan, 1647. eta 1649. urteetan (Frantzian), eta 1665ean (Londresen). Txina eta Indian, berriz, 1890eko hamarkadan ere une latzak bizi zituzten izurriteagatik.

Izurrite beltzaren lehen agerraldia 1346an izan zen, Volga ibaiaren beheko arroan eta Itsas Beltzean, eta, ondoren, Eurasiatik zabaldu zen, 1353ra arte. Kalkulu zehatzak izateko ezintasunetik abiatuta, gehien aipatu ohi den hurbilpenak dio epidemia horrek Europako garaiko populazioaren heren baten heriotza eragin zuela. 1346an hasitako gertakaria asko ikertu izan da orain arte, eta ondo ezagutzen da horren abiapuntua zein izan zen: Itsaso Beltzaren ingurutik itsasontzietan zabaldutako Yersinia pestis bakterioa, hain zuzen. Bai bakterioa bera zein bere jatorria ondo identifikatuta daude aspalditik. Baina orain ikertzaile talde batek atzerago egin du denboran; konturatu dira gauzak are konplikatuagoak izan zirela, eta orain arte aintzat hartu ez den faktore batek seguruenera pisu nabarmena izan zuela.

Communications Earth & Environment aldizkarian argitaratutako zientzia artikulu batean ezagutzera eman dutenez, 1340ko hamarkadan izandako sumendi erupzioek zeresan handia izan zuten krisiaren sorreran.

Iraganeko klima aztertzeko gehien erabili ohi diren bi tresnez baliatu dira ondorio horretara iristeko: izotz testiguak eta zuhaitzen eraztunak aztertzen dituen dendrokronologia. Poloetan hartutako izotz laginak argi mintzatu dira, 1345. urtearen bueltan pilatutako elurrean sufre mailen gorakada nabarmena dagoelako. Zientzialariek jakin badakite horrelako gorakada batek sumendi baten erupzio bat —edo erupzio sorta bat— adierazten duela. Ikusi duten sinadura geokimikoaren arabera, kalkulatu dute azken bi milurtekoetan izan diren hogei erupzio handienen artean dagoela urte horren bueltan gertatutakoa.

Momentuz bederen ez dakite non izan zen gertakari geologiko hori, baina izotz laginak lehen zantzua baino ez dira izan. Zuhaitzetako eraztunek ere berretsi dute gertakaria. Eta datu osagarri hauek funtsezkoak izan dira, soilik eraztunen bitartez eskuratu daitekeelako urte zehatz baten inguruko informazio zehatza. Adituek eraztun urdin gisa ezagutzen dituzte uda hotzen adierazgarri diren zuhaitzetako ezaugarri horiek. Hotzarekin, zuhaitzek ezin dituzte zelulak modu egokian lignina bihurtu enborraren azala gogortzeko, eta, horren ondorioz, eraztunean marka urdinkara bat geratzen da. Europako zortzi lekutan aztertutako zur zaharrek erakutsi dute bereziki hotzak izan ziren hiru uda jarraian egon zirela 1345etik 1347ra.

Diziplina arteko analisi multzo bat egin dute, eta korrelazio argia ikusi dute klimaren eta izurritearen artean. “Klima, ingurumen eta ekonomia faktoreak batera aztertu nahi izan ditugu, Europan izurritearen bigarren pandemia zerk eragin zuen hobeto ulertzeko”, laburbildu du Ulf Büntgen paleoklimatologoak.

Izurrite2. irudia: zuhaitzetako eraztunek hiru uda bereziki hotzak izan zirela erakutsi dute. Argazkian, Ulf Büntgen Pirinioetan, laginak hartzen. (Argazkia: Ulf Büntgen)

Funtsean, proposatu dute erupzioaren ondorioz askatutako sulfato partikulak atmosferara askatu zirenean eguzki erradiazioa gutxitu egin zela, tenperaturen beherakada eraginez, eta, ondorioz, zuhaitzen hazkundea zailduz. Zuhaitzetan ez ezik, halabeharrez Eguzkiaren argiaren falta horrek eta tenperaturen beherakadak eragin zuzena izan zuten nekazaritzan.

Erregistro historikoek ere berresten dute zeru hodeitsuagoak edota ohi baino ilargi eklipse ilunagoak behatu zirela garai horietan; bide beretik, uda hotzak egon ziren, eta, horren ondorioz, ondorengo urteetako uztak eskasak izan ziren. Modu berean, testuetan jasota dago zerealen prezioak igo zirela, eta beren merkataritzaren inguruan zenbait araudi ezarri zirela.

Eta puntu honetan sartzen da Itsas Beltzarekiko lotura: uzta txarren ondorioz, zerealak garestitu ziren, eta horrek ekarri zuen itsasoari sarbidea zuten hiri eta nazioek hornidura berriak bilatu behar izan zituztela. Zerealekin batera, merkataritza itsasontzietan Yersinia pestis bakterioa zeramaten arkakusoak mugitu ziren, arratoien bidez.

Batez ere egungo Italiako entitateak izan ziren —Venezia, Genova edo Pisa, batez ere— Zetaren Bidetik egindako merkataritzara sarbidea zutenak, eta horregatik izurrite beltzaren lehen agerraldiak Mediterraneoko portu horietan gertatu ziren. Zereala beste lekuetara eramatean, kontinentean zehar bakterioaren zabalpena errazagoa izan zen. Milan eta Erroma hein handi batean beren burua aski bazuten ere, Bolonia, Florentzia, Genova, Siena eta Venezia bezalako hiri txikiagoek dependentzia handiagoa zuten Itsaso Beltzetik zetozkien hornidurekiko. Are, egileek uste dute aleak inportatu behar ez zituzten hainbat hiri —hala nola Milan edo Erroma— izurretik salbu geratu zirela.

Merkataritza harreman horiek mende batean baino gehiagoan elikagaien hornidura ziurtatu bazuten ere, historiaren ezusteko paradoxa horietako batean, hirietako agintariek ezin zuten imajinatu salbazio horrekin batera izurritearen hondamendia etorri behar zitzaiela.

Europan izurrite beltzaren zabalpena eragin zuten faktoreak oso zehatzak izan arren, ikertzaileek esan dute mundu globalizatu batek dituen arriskuen inguruko irakaspenak ematen dituela; hortaz, horrelako erronken aurrean, diziplina arteko lanaren balioa aldarrikatu dute prentsa ohar batean. “Hau bereziki adierazgarria da, duela gutxi COVID-19arekin izan dugun esperientzia aintzat izanda”, azpimarratu dute.

Erreferentzia bibliografikoa:

Bauch, Martin; Büntgen, Ulf (2025). Climate-driven changes in Mediterranean grain trade mitigated famine but introduced the Black Death to medieval Europe. Commun Earth Environ 6, 986. DOI: 10.1038/s43247-025-02964-0

Egileaz:

Juanma Gallego (@juanmagallego) zientzia kazetaria da.

The post Izurrite beltza: geologiak ere zeresana izan zuen appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Eukalipto-landaketak biodibertsitatea aldatzen du

Zientzia Kaiera - Lun, 2026/02/02 - 09:00

EHUko BEZ-EKOFISKO ikerketa-taldearen lan baten arabera, birplanteatu egin beharko litzateke basogintzan eukaliptoa erabiltzeko hautua. Ikerketak agerian utzi du premiazkoa dela baso autoktonoak kontserbatzea eta lehengoratzea; izan ere, ikusi dute hegazti-espezieen konposizioa aldatu egiten dela eukalipto-landaketak, pinu-landaketak eta baso autoktonoak alderatuta.

Iberiar penintsularen iparraldean hedatuz joan dira tokiko basoen ordez landatutako pinu- eta eukalipto-plantazioak. Euskal Autonomia Erkidegoan, esate baterako, eukalipto-sailen azalera bikoiztu egin da 2005-2024 bitartean, pinudietako gaitzen ondorioz pinuaren ordez eukaliptoa landatu baita. Gaur egun, “EAEko azaleraren ia % 55 estaltzen dute zuhaitzek: azalera horren erdia inguru baso naturalei dagokie, eta beste erdia landaketei (% 25 inguru intsinis pinua da, eta % 7 baino gutxixeago eukaliptoa)”, azaldu du Unai Sertutxa EHUko Landareen Biologia eta Ekologia Saileko ikertzaileak. Eukaliptoak hazkunde-tasa bikainak ditu eta oso errentagarria da paper-industrian, baina informazio gutxi dago lurraldean eukalipto-landaketek eragin ditzaketen ingurumen-inpaktuen inguruan.

Eukalipto-landaketakIrudia: EHUko ikertzaileek ikusi dute hegazti-espezieen konposizioa aldatu egiten dela eukalipto-landaketak, pinu-landaketak eta baso autoktonoak alderatuta. (Iturria: EHUko prentsa bulegoa)

Hala, eukalipto-landaketek landareetan, hegaztietan eta lurreko mikroorganismoetan zer eragin duten aztertzen ari dira EHUko BEZ-EKOFISKO ikerketa-taldeko kideak. Argitaratutako lan batean, ezagutzera eman dute hegazti-espezieen dibertsitatea nola aldatzen den baso autoktonoak eta pinu- eta eukalipto-landaketak alderatuta, eta alde horiek zeren arabera gertatzen diren ebaluatu dute (besteak beste, landaredia, inguruko paisaia, baso-egitura, kokapena eta egur hila).

EAEko zuhaitz-sistema mota bakoitzeko hogeina sailetan egin dute hegazti-espezieen kontaketa eta azterketa; horrela, hegazti-espezieen aberastasuna eta haien ugaritasuna kalkulatu dituzte. Eta, bestalde, hegaztiek landareekin zer-nolako interakzioak dituzten aztertu dute. Sertutxak dioenez, “ikerketa honetan ikusi dugu hegazti-espezieak aldatu egiten direla sistema-motaren arabera, eta eukalipto-sailetan baso autoktonoetan edo pinu-landaketetan baino hegazti-espezie gutxiago dagoela nabarmen: espezieen aberastasuna eta ugaritasuna txikiagoa da”. Bestalde, pinu-landaketetan basoetako hegazti-espezie batzuk bizi diren arren, hegazti-komunitateak ez dira baso autoktonoetakoak bezalakoak. “Horrek erakusten du baso autoktonoak paregabeak direla hegaztien habitat gisa”, adierazi du Sertutxak.

Baso naturalek eremu zabaleko hegazti-espezieak ere babesten dituzte

Ikerketaren emaitzek agerian utzi dute “bertako basoak garrantzitsuak direla hegazti-komunitateei eusteko. Bertako landare-espezieek funtsezko baliabideak eskaintzen dizkiete bai basoetako hegaztiei bai eremu irekietan (adibidez, larreak, sastrakadiak etab.) bizi direnei”, azaldu du Sertutxak. Izan ere, EHUko ikertzaileek eremu irekietako hegazti-espezieak ere hauteman dituzte baso autoktonoetan; horrek esan nahi du “baso naturalek ez dutela bakarrik balio basoetako espezieak babesteko (hala nola garrapoa, eskinosoa edo gerritxori arrunta), baizik eta basotik kanpo bizi diren espezieak babesteko ere balio dutela (birigarro arrunta eta karnaba, esate baterako)”.

Hegaztien eta landareen arteko interakzioen azterketaren emaitzek erakutsi dutenez, “hegaztiek gehiago erabiltzen dute bertako landaredia exotikoa baino; oso interakzio txikia dute landare-exotikoekin”. Izan ere, bertako basoetako landare-espezieen dibertsitateak eta egiturak aukera zabalagoa eskaintzen die hegaztiei, zuhaitz-landaketen landare-komunitate sinpleagoek baino. Bestalde, ikertzaileek hauteman dute “hegaztiek, batez ere, fruitua ematen duten landareekin (eta, gutxiago, zuhaitzekin) dutela harremana”, erantsi du.

Horren guztiaren ondorioz, “premiazkoa da baso autoktonoak kontserbatzea eta lehengoratzea, hegaztien dibertsitateari eutsi nahi bazaio”, dio Sertutxak. Garrantzitsua da biodibertsitatearen kontserbazioa lehenetsiko duten baso-kudeaketako estrategia iraunkorrak erabiltzea, paisaia erresilienteak izateko. Ikerketa honek erakutsi du “agian eukalipto-landaketak birplanteatu egin beharko liratekeela. Bizkaian, adibidez, eukaliptoak landatzeko debekua amaitzera doa (2025)*, eta erabakiak hartzeko unea da. Beraz, emaitza hauek ikusita uste dugu agian hobe dela eukaliptoak baztertu eta beste bide batzuk jorratzea”, adierazi du EHUko Landareen Biologia eta Ekologia Saileko ikertzaileak.

Oharra:

*Bizkaiko Batzar Nagusiek 2025eko abenduaren amaieran onartu zuten baso-eukalipto berriak landatzeko debekua luzatzea.

Iturria:

UPV/EHU prentsa bulegoa: “Hegazti-espezie gutxiago bizi dira eukalipto-sailetan baso autoktono eta pinu-landaketetan baino”.

Erreferentzia bibliografikoa:

Sertutxa, Unai; Ortega-Barrueta, Unai; Ametzaga-Arregi, Ibone; Peña, Lorena (2025). The ecological cost of eucalypt plantations for bird communities. Forest Ecology and Management, 594. DOI: 10.1016/j.foreco.2025.122961

The post Eukalipto-landaketak biodibertsitatea aldatzen du appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Ximena Velez-Liendo: «Nire arloa karniboroen kontserbazioa da, hartzena zehazki»

Zientzia Kaiera - Dom, 2026/02/01 - 09:00

Ximena Velez-Liendo ekologian doktorea eta Andeetako hartzen kontserbazioan aditua da. Biologian lizentziatu zen San Simoneko Unibertsitatean (Bolivia), informazio geografikoko sistemetan magisterra eskuratu zuen Lecesterko Unibertsitatean (Erresuma Batua), eta biologian doktorea da Anbereseko Unibertsitatean (Belgika). Andeetako Hartzen Adituen Taldeko presidentekidea izan da Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasuneko (UICN) Hartzen Adituen Taldean 2007az geroztik, eta Hartzaren Nazioarteko Elkarteko kontseiluko kide izan zen.

Ikertzaile bisitaria da WildCRUn (The Wildlife Conservation Research Unit, Oxford Unibertsitateko Zoologia Saila) eta kontserbazio bekaduna Chesterko zooan. Andeetako Karniboroen Kontserbazio Programaren (ACCP) sortzailea da, Bolivia eta Erresuma Batuaren arteko kontserbazio ekimena. Ekimen horren helburua da Andeetako espezie karniboroak babestea eta Boliviako Andeen barruko baso lehorrak lehengoratzea, pertsonen eta karniboroen elkarbizitza baketsua sustatuz.

2017an Whitley Fund for Nature (WFN) elkartearen Whitley saria jaso zuen, eta horri esker Boliviako mendietan Andeetako hartzen eta nekazarien arteko elkarbizitzan egiten duen lana babesteko finantzaketa jaso zuen. 2021ean WFNren etengabeko finantzaketa jaso zuen, eskualdean ganadua murriztu eta natura errespetatzen duten bizimoduak sustatzeko lana babesteko. Horren bidez, Paisaia Produktibo Babestua sortzen lagundu du, biodibertsitatearen kontserbazioa eta jarduera ekonomiko jasangarriak integratzen dituena.

Ximena VelezIrudia: Ximena Velez-Liendo ikertzailea. (Argazkia: Ximena Velez-Liendok emana)Zein da zure ikerketa arloa?

Biologoa naiz, eta karniboroak kontserbatzeko esparruan lan egiten dut, zehazki hartzei dagokienez.

Zergatik aritzen zara arlo horretan?

Ez dut nire burua beste inon imajinatzen! 1999an, nire landa eguneko lehenengo egunean (Boliviako parke nazional batean), hartz basati bat ikusi nuen. Nire bizitzako unerik ederrenetariko bat izan zen. Une horretan, hartz horri hitza eman nion: nire esku dagoen edozein gauza egingo nuke espezie zoragarri hori ez desagertzeko; eta, 26 urte beranduago, uste dut bete egin dudala hartz horri emandako hitza!

Izan al duzu erreferentziazko figurarik zure ibilbidean?

Biologia ikasteko nire inspirazioa Diane Fosey izan zen, Ruandan gorilekin lan egin nahi nuen. Halaber, nire amonak ere inspiratu ninduen; beti esaten zigun «sukaldetik» atera behar genuela, «patatak» zuritzeari utzi behar geniola. «Bidaiatu! Mundua ezagutu!» esaten zigun.

Zer aurkitu edo konpondu nahiko zenuke zure arloan?

Hartzei telemetria lepoko bat jarri nahiko nieke, non eta zenbat mugitzen diren jakiteko.

Zer aholku emango zenioke ikerketaren munduan hasi nahi duen norbaiti?

Zientzia munduko gauzarik dibertigarriena da! Ikertu eta gauzak, natura eta unibertsoak nola funtzionatzen duten zeure buruari galdetzea liluragarria da! Eta okertzen bazara, altxatu eta jarraitu aurrera; eta zerbait aurkitzen baduzu, esan «Eureka!» eta jarraitu aurrera. Izan ere, beti esaten dugun bezala, The show must go on…

Jatorrizko elkarrizketa Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko urriaren 25ean: “Ximena Velez-Liendo: «Mi área es la conservación de carnívoros, en especial de osos»”.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

Ikertzen dut atalak emakume ikertzaileen jardunari erreparatzen die. Elkarrizketa labur baten bidez, zientzialariek azaltzen dute ikergai zehatz bat hautatzeko arrazoia zein izan den eta baita ere lanaren helburua.

The post Ximena Velez-Liendo: «Nire arloa karniboroen kontserbazioa da, hartzena zehazki» appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Nola funtzionatzen dute erloju digitalek?

Zientzia Kaiera - Sáb, 2026/01/31 - 09:00

Zergatik gertatzen dira gauzak?

Eskumuturrean, mugikorrean, ordenagailuan edo sukaldeko labean… denok dugu erloju digital bat inguruan. Baina inoiz pentsatu al duzu nola neurtzen duen denbora hain zehaztasun handiz? Zenbakiek pantailan agertzen direla ikusten dugu, baina horren atzean zientzia eta teknologia konbinazio zoragarria dago.

Erloju digitalen sekretua kuartzo kristal txiki batean dago, bibrazio oso erregularrak egiten dituenean. Bibrazio horiek zenbatuta, gailuak segundoak, minutuak eta orduak kalkulatzen ditu, eta pantailan erakusten dizkigu LED edo LCD teknologiaren bidez. Bideo honetan ikusiko duzu nola bihurtzen diren dardara ikusezin horiek gure eguneroko denboraren neurketa zehatz batean.

Zergatik gertatzen dira gauzak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren laguntza izan du.

The post Nola funtzionatzen dute erloju digitalek? appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Kiñuren begirada: DNA

Zientzia Kaiera - Vie, 2026/01/30 - 09:00

Maddi Astigarraga

Gure gorputzaren barruan, begi hutsez ikusi ezin den liburu erraldoi bat gordetzen dugu: DNA. Bertan daude idatzita gure garapenerako, funtzionamendurako eta ugalketarako jarraibide guztiak. Gaurkoan, Kiñuk bizitzaren hizkuntza horren orrialdeak pixka bat irekiko dizkigu, zerk egiten gaituen gu garen hori ulertzen laguntzeko.

DNA molekula berezi honek informazio genetikoa gordetzen du, eta organismo bateko zelula guztiek partekatzen dute. Hala ere, norbanako bakoitzaren DNA bakarra da, eta horrexegatik gara desberdinak. Eboluzioak, ordea, arrastoak uzten ditu: zenbat eta ahaidetasun handiagoa izan bi izakiren artean, orduan eta antz handiagoa dago haien DNAn. Helize bikoitzaren egitura famatuan antolatuta, gure itxura eta gorputzaren funtzionamendua baldintzatzen dituzten geneak ezkutatzen dira.

Gure kirikiñoak, DNAren munduan murgiltzerakoan, erakutsiko digu molekula txiki honek zer nolako garrantzia duen gaur egun: krimen bat argitzeko tresna erabakigarria izan daiteke, eta, aldi berean, gure espeziearen historia ebolutiboa berreraikitzeko giltza. Izan ere, DNAn gordetzen diren arrastoek iraganera begiratzeko aukera ematen diote zientziari.

DNAri buruzko infografia. Bertan DNA zer den azaltzen da.

 

Hilero, azkenengo ostiralean, Kiñuk bisitatuko du Zientzia Kaiera bloga. Kiñuren begirada gure triku txikiaren tartea izango da eta haren eskutik gure egileek argitaratu duten gai zientifikoren bati buruzko daturik bitxienak ekarriko dizkigu fin.

Egileaz:

Maddi Astigarraga Bergara (IG: @xomorro_) Biomedikuntzan graduatua, EHUko Ilustrazio Zientifikoko masterra egin du eta ilustratzailea da.

The post Kiñuren begirada: DNA appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Anna Kulishova, erditu ondoren milaka emakume hiltzearen arrazoia ulertzen lagundu zuen feminista iraultzailea

Zientzia Kaiera - Jue, 2026/01/29 - 09:00

Rocío Benavente

Umetxoak mundura ekartzea historia osoan zehar (eta munduko toki askotan gaur egun ere) emakume batek egin dezakeen gauzarik arriskutsuenetariko bat izan da, eta emakumeek ia ez zeukaten hori ekiditeko modurik. Erditzean hiltzea ez hiltzea bezain gertagarria zen, gertagarriagoa ez bazen. Arrazoiak askotarikoak ziren: gaizki jarrita zegoen eta atera ezin zen umetxoa, odol ugari galtzea, erdiondoko infekzioak…

1. irudia: eskultura Dresdengo hilobi batean (1863): “Haurdunaldian hildako ama, aingeruz inguratuta, beste emakume batek jaioberria eramaten duen bitartean”. (Argazkia: Stephencdickson – CC BY-SA 4.0 lizentziapean. Iturria: Wikimedia Commons)

Sepsia edo erdiondoko sukarra zen XIX. mendean Europan erdiberriak hiltzeko arrazoi nagusietako bat, hein handi batean higiene falta orokorragatik, eta, zehazki, erditzen laguntzen zuten profesional medikoen higiene faltagatik. Gaur egun oso zaila da imajinatzen; eremu kliniko eta medikoetako higiene estandarrak finkatuta daude eta ziurtzat jotzen dira. Hala ere, estandar horiek, azken batean, oinarri dute ulertu dugula gaixotasun infekziosoak patogeno, birus eta bakterioek sortzen dituztela, organismoa infektatu eta gaixotzen baitute. Berriz ere, aipatu behar dugu gaur egun ziurtzat jotzen dugun hori ez zela beti horrela izan.

Anna Kulishova anarkista eta mediku iraultzaileak bere bizitza sukar puerperalaren jatorri bakteriologikoa ulertzera bideratu zuen. Berak egindako lan hori lehenengo urratsa izan zen hamarkada batzuk beranduago erditu ondoren milaka emakumeren bizitza salbatu zuten jardunbide higienikoak sustatzeko. Halaber, bere gaitasun medikoak eta humanoak Milango klase langileen zerbitzura jarri zuen, auzo txiroenetan langileak artatu eta horien bizi kalitatea hobetu baitzuen. Eta hori guztia egin zuen jarduera politiko eta iraultzaile sakona sustatzen zuen bitartean; izan ere, Italiako Alderdi Sozialistaren sortzaile eta adierazleetako bat da, eta emakumezkoen sufragioa defendatu zuen.

Memoria ona eta gaitasun logiko handia

Anna Kulishova Anna Kuliscioff izenez ezaguna zen, eta Anja Rosenstein izena zuela jaio zen Krimean (gaur egun Errusiak okupatzen duen Ukrainako eremuan), 1855eko urtarrilaren 9an, merkatari judutarren egoera ekonomiko oneko familia batean. Memoria ona eta arrazoiketa logiko eta zehatzerako gaitasun nabarmena zuenez, bere gurasoek tutore pribatuekin ikas zezan sustatu zuten. Aurrerago, Züricheko Unibertsitatean (Suitza) filosofia ikastera animatu zuten, eta bertara joan izan behar zuten Errusiako tsarrak alde egitera behartu baitzituen.

Anna Kulishova2. irudia: memoria ona eta arrazoiketa logiko eta zehatzerako gaitasun nabarmena zuenez, Anna Kulishova -ren gurasoek tutore pribatuekin ikas zezan sustatu zuten. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Europako erdialdean unibertsitateek emakumeak onartzen zituzten, eta pentsamendu librea sustatzen zuen eremu horrek Kulishovaren ideiak ahalbidetu zituen; beraz, laster gizartearen erronketan parte hartzen hasi zen. Zürichen beste herrialde batzuetako exiliatu politiko ugari bizi ziren, eta ideia anarkistetan murgildu zen. Ikasketak utzi egin zituen azkenean eta 1873an Pyotr Marcelovich Macarevichekin ezkondu zen, gizarte maila altuko iraultzailea zena. Biak batera Errusiara bueltatu ziren, eta bertan talde iraultzaile desberdinekin harremanetan jarri ziren, lehenengo Odesan eta gero Kieven. 1874an senarra bortxazko lanak egitera behartu zuten eta beranduago espetxeratuta hil egin zen. Hain ondo ezagutzen zuen Errusiako autoritarismoari aurre egiteko, Kulishovak, gaztea zenean, indarkeria borroka politikoaren baitan baliatzeko beharra defendatu zuen, eta denborak aurrera egin ahala izartu egin zen.

Anarkismoa eta espetxea

Atxilotua ez izateko, Kulishovak ihes egin zuen, eta klandestinitatean bizi izan zen hiri desberdinetan. Batzuetan parke eta kaleetan abesten zuen bizimodua ateratzeko. Kieven nekazariak altxatzera animatzen zituzten talde iraultzaileekin bat egin zuen, eta agintarien aurkako indarkeriazko ekintzak egiten zituzten. Bere lagunak atxilotu zituztenean, berriro ere ihes egin zuen. 1977an Errusiatik alde egin zuen pasaporte faltsu bat erabilita eta Parisen lekukotu zen. Bertan edozein estatu formaren abolizioa eskatzen zuen talde anarkista batean sartu zen. Garai horretan lehenengo aldiz Kuliscioff izena erabili zuen, behintzat dokumentu bidez frogatu ahal dela.

Ordenaren indarrak beti atzetik izan zituen, eta atxilotu eta espetxeratu egin zuten. Azkenean Ivan Turgenev idazle errusiarraren laguntzari esker askatu eta Frantziatik kanporatu zuten. Italiara joan zen, eta bertan aurretiaz harremana izandako talde anarkistako beste kide batekin bildu zen. Jarduera iraultzaileei berriro ekin eta 1879an berriro atxilotu zuten; estatuaren aurka konspiratu izana leporatu zioten, eta epaitu eta 13 hilabetez espetxeratu zuten.

Askatu zutenean, bikotekidearekin Luganora (Italia) joan zen. Bertan ideologia anarkista nabarmeneko argitalpen bat kaleratzen saiatu ziren, eta berriro ere atxilotu zuten. Espetxeratuta egon zen bitartean, tuberkulosia erantsi zitzaion eta hezurretako gaixotasun larri bat eragin zion.

Zerk eta nola hiltzen ditu emakumeak erditu ostean

Bere jarrera politikoki progresista bazen ere, bere bikotekidea gizon tradizionala eta matxista zen, eta azkenean Annak abandonatu egin zuen Bernara (Suiza) medikuntza ikastera joateko, bikotekidea aurka izan arren. 1884an, osasun arazoak zirela medio, Napolesen jarraitu zuen bere ikasketekin. Hurrengo urtean lizentziatu zen, ginekologian eta obstetrizian espezializatzeko bi ikastaro osagarri egin ostean.

Anna Kulishova3. irudia: Anna Kulishova 1885ean medikuntzan lizentziatu zen, ginekologian eta obstetrizian espezializatzeko bi ikastaro osagarri egin ostean. (Iturria: Mujeres con Ciencia)

Bere argitalpen zientifiko bakarra lizentziatura tesia izan zen, sukar puerperalari buruzko azterlan bat. Urte batzuk lehenago milaka emakume hiltzea eragiten zuen jatorri infekziosoko gaixotasun horren jatorria deskubritu eta argitaratu zen, eta geroztik hura eragiten zuten patogenoak identifikatzen saiatzen ari ziren. Kulishovak patogeno horien ezaugarriak isolatu, deskribatu eta zehaztu zituen, eta bere hipotesiaren arabera, ez zuen streptococcus bakterioak sortzen, Louis Pasteurrek proposatu bezala, beste bakterio mota batzuek baizik. Gaur egun badakigu Kulishovak neurri handi batean arrazoi zuela, sepsi puerperala honako patogeno hauek eragiten baitute nagusiki: Streptococcus agalactiae, Streptococcus pyogenes edo Escherichia coli; izan ere, erditzean kanpotik traktu genitalera sartzen ziren eta infekzioa sortzen zuten.

Higiene falta orokorra zein erditzen laguntzen zutenen eskuetako higiene falta, eta egungo antibiotikorik ez izateak, milaka emakumeren heriotza eragiten zuen ezinbestean. Urte batzuk beranduago, higiene estandar egokiak ezarri zirenean, emakume ugarik patogeno horiek saihestu zituzten. Kulishovaren egitekoa urrats garrantzitsua izan zen hori lortzeko bidean.

Doktoratu ostean, kontsulta txiki bat ireki zuen Milanen, emakumeei eta baliabiderik ez zeukatenei arreta emateko; hala ere, handik gutxira itxi egin zuen, bere osasun egoera delikatuagatik eta aktibismo politikoan zentratu nahi zuelako.

Klase feminismoa

Kulishova feminismoaren ahots nagusietako bat izan zen Anna Maria Mozzonirekin batera. Anna Maria goi klaseko emakume bat zen, eta unibertsitaterako emakumezkoen sarbidea eta emakumezko kualifikatuak mundu profesionalean sartzea lortu nahi zuen.

Mozzonik sartu zuen Kulishova Italiako talde feministetan, baina azken horrek laster deskubritu zuen bere interes eta helburu politikoak bestelakoak zirela. Kulishova emakume langileen bizi baldintzekin kezkatuta zegoen, ondo ezagutu baitzituen kontsultan artatu zituen bitartean. Aitzitik, Europako lehenengo feminista gehienak erdi klase burgesekoak ziren, eta askotan ideia politiko kontserbadoreagoak zituzten.

Kulishovak, emakumezkoen heziketa eta gizarte berdintasuna defendatzeaz gain, soldata berdineztasunerako eskubidea ere defendatzen zuen, eta emakumeek bizi zuten esplotazio bikoitza nabarmendu zuen: enplegatzaileena eta senarrena. Etxean egiten zuten lanaren truke soldata jaso behar zutela defendatu zuen; eta ideia hori, gaur egun ere, aurrerakoitzat har dezakegu. Halaber, emakumeekin ere oso kritikoa zen; bere ustez atzerakoiak eta kontserbadoreak ziren, eta gizarte maila desberdinetako emakumeen arteko elkartasunik eza deitoratu zuen.

Bikotekide feminista… baina ez oso feminista

1885ean, Mozzoniren bitartez bere hurrengo bikotekidea ezagutu zuen, Filippo Turati. Milanen poeta eta abokatua zen, eta Kulishovak eraginda beranduago Italiako Alderdi Sozialistaren buru izatera eramango zuen doktrina marxista ezagutu eta bere egin zuen. Europako mugimendu sozialisten arloko bikote aktiboenetariko bat ziren, eta langileen eta emakumeen askapena aldi berean gertatu beharreko bi gertakari zirela sustatu zuten. Hala ere, Kulishovak publikoki kritikatzen zituen Filippo eta bere alderdia, ez zutelako borroka feminista erabat defendatzen. Turati Milango tokiko gobernuan egon zen urteetan, manifestazio nabarmenak antolatu zituzten, Italiako parlamentuaren arreta deitzeko, eta industria iraultzak emakumeei eta haurrei eragin zizkien arazo eta arriskuen berri emateko.

Anna Kulishova4. irudia: XX. mendearen hasieran, Kulishovak emakume langileak babestea helburu zuten lehenengo legeetako batzuk idazten lagundu zuen

XX. mendearen hasieran, Kulishovak emakume langileak babestea helburu zuten lehenengo legeetako batzuk idazten lagundu zuen, eta bi hilean behin argitaratzen zen aldizkari bat sortu zuen: Emakume Langileen Defentsa. Gogor lan egin zuen Italiako Alderdi Sozialistak gizarte klase guztietako emakumezkoen sufragioa defenda zezan. Azkenean, alderdiak berak eskatuta proposatu zuen, baina Diputatuen Ganberak (soilik gizonek osatzen zuten) ukatu zuen 1912an. Italian emakumeek ez zuten bozkatzeko eskubiderik izan Kulishova hil eta urte batzuk igaro ziren arte.

Bere azken urteetan osasun arazoak izan zituen, bere bikotekidearengandik urrundu zen, liskarrak egon ziren mugimendu sozialisten artean eta faszismoak gora egin zuen Italian. 1925eko abenduaren 27an hil zen, eta egin zioten hileta publikoan bere jarraitzaileen eta alderdi faszistako kideen arteko istiluak nabarmendu ziren.

Iturriak: Egileaz:

Rocío Benavente (@galatea128) zientzia kazetaria da.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko uztailaren 17an: “Anna Kulishova, la revolucionaria feminista que ayudó entender por qué miles de mujeres morían tras el parto.”

Itzulpena: UPV/EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Anna Kulishova, erditu ondoren milaka emakume hiltzearen arrazoia ulertzen lagundu zuen feminista iraultzailea appeared first on Zientzia Kaiera.

Categorías: Zientzia

Páginas